ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Transport va aloqa vositalari

Darslar 22–23 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
23

Aloqa vositalarining ixtiro etilishi

Darslik: 73–77-betlar
MaqsadTelegraf, telefon va radio qanday ixtiro qilinganini va ular odamlar hayotini qanday o‘zgartirganini bilish.
Yangi so‘zlar
telegraf · telegraphtelefon · telephoneradio · radioaloqa · communication
Tushuntirish

Qadimda xabarni uzoqqa yuborish uchun chopar yoki karvon kerak bo‘lgan. XIX asrda elektr toki xabarni bir zumda yetkaza boshladi. Telegraf yozuv xabarlarini uzoq masofaga tez uzatadigan qurilma. 1832-yilda rus olimi Pavel Shilling elektr telegrafini yaratdi; 1837-yilda amerikalik Semyuel Morze o‘z telegrafi va nuqta hamda chiziqlardan iborat maxsus alifbo — Morze alifbosini ishlab chiqdi. Dengizda halokat xabari — «SOS» belgisi uchta nuqta, uchta chiziq va yana uchta nuqtadan iborat. Telefonni 1876-yilda Aleksandr Grem Bell patentladi: u Shotlandiyada tug‘ilgan, Amerikada ishlagan. Radio — simsiz aloqa: 1895-yil 7-mayda rus olimi Aleksandr Popov o‘zining radio qabul qilish asbobini namoyish qildi; ayni yillarda italiyalik Gulyelmo Markoni ham radioni rivojlantirdi, shuning uchun bu kashfiyotni bir necha olimning ishi deb bilish to‘g‘ri. Radioto‘lqinlar soniyasiga taxminan 300 000 km tezlikda tarqaladi. Radio va televideniye, samolyotlar va kosmik kemalar bilan aloqa shu to‘lqinlar orqali ishlaydi. Bugun faks, teletayp va uyali telefonlar ham aloqa vositalari.

1832Shilling: telegraf1837Morze telegrafi1876Bell: telefon1895Popov: radio
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘qituvchi sinfdagi o‘quvchilarni darsga tayyorlash haqida telefonda xabar berdi va ma’lumot bir zumda yetib bordi. Qadimda uzoq joyga xabarni chopar yoki karvon olib borgan.

Kim ishlatadi

Radio boshlovchilari, aloqa xodimlari va favqulodda holat dispetcherlari xabarni tez yetkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan «bu yerga kel» degan ma’noni bildiradigan qisqa chapak yoki taqillatish signalini kelishib oling va xona narigi tomonidan sinab ko‘ring.

Namunalar
★SOS
· · · — — — · · ·
SOS: · · · — — — · · · . Bu belgi harflarni bildirmaydi, halokatda oson taniladigan signal sifatida tanlangan.
ƒFormula
300 000 × 3 = 900 000 km
Radioto‘lqin soniyasiga 300 000 km yursa, 3 soniyada 900 000 km yuradi.
Sinfda faoliyat

«Morze o‘yini»: juft bo‘lib, stolga qalamni bir marta tez (nuqta), bir marta sekin (chiziq) urib «SOS» yuboring; sherigingiz uni tanisin.

Mashq
1
Telegraf nima uchun kerak edi?
2
Morze alifbosida harflar o‘rniga nimalar ishlatiladi?
3
Telefon qachon va kim tomonidan patentlangan?
4
Radio simli aloqadan nimasi bilan farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yildan oldin derazaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →