ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Kirish. Tarixiy manbalar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
2

Tarixiy manbalar

Darslik: 7–9-betlar
MaqsadTarixiy manba tushunchasini, moddiy va yozma manbalarning farqini bilish.
Yangi so‘zlar
tarixiy manba · historical sourcemoddiy manba · material sourceyozma manba · written sourcearxiv · archive
Tushuntirish

Tarix fani tarixiy manbalarga tayanib yaratiladi. Tarixiy manba — o‘tmishdan ma’lumot beruvchi barcha buyumlar, hujjatlar va kitoblardir. Manbalar ikki turga bo‘linadi. Moddiy (ashyoviy) manbalarga suyak qoldiqlari, mehnat qurollari, uy-joy va qal’a xarobalari, tangalar, muhrlar, zeb-ziynat buyumlari kiradi; ularni arxeologlar qazish ishlari orqali topadi. Yozma manbalarga qoyaga o‘yilgan bitiklar, qo‘lyozmalar, kitoblar va arxivlarda saqlanadigan hujjatlar kiradi. Yurtimiz tarixiga oid qadimiy yozma manbalardan biri — «Avesto»; qadimgi yunon, rim va xitoy olimlarining asarlarida ham bizning o‘lka haqida ma’lumot bor.

Moddiy manbalarYozma manbalar
Misollarsuyaklar, qurollar, uy va qal‘a xarobalari, tangalar, muhrlar, taqinchoqlarqoyatosh bitiklari, qo‘lyozmalar, kitoblar, arxiv hujjatlari
Qanday topiladiarxeologlar qazib topadiarxivlarda saqlanadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfdoshlardan biri qadimiy voqea haqida hikoya qilganda, o‘quvchi «Buni qanday bilamiz?» deb so‘radi. Tarixchilar ham shunday qiladi: har bir gapni buyum yoki hujjat bilan tasdiqlashga harakat qiladi.

Kim ishlatadi

Muzey xodimlari, arxivchilar va jurnalistlar xabar rost yoki yolg‘onligini manbaga qarab tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaqinda eshitgan qiziq gapingizni yozing va uni tasdiqlashi mumkin bo‘lgan bitta buyum yoki hujjatni ham yozing.

Namunalar
Qadimiy sopol idish, qal’a devori, tanga — moddiy manbalar. Qo‘lyozma kitob, podsho farmoni, arxivdagi hujjat — yozma manbalar.
ModdiyYozmayozuvlisopol
Yozuv bitilgan sopol parchasi ikkala turga ham mansub: u buyum (moddiy) va unda matn (yozma) bor.
Sinfda faoliyat

«Manba izlovchilari»: o‘qituvchi rasmli kartochkalar (tanga, kitob, qurol, farmon, haykal) beradi; guruhlar ularni «moddiy» va «yozma» ustunlariga ajratadi.

Mashq
1
Tarixiy manba nima?
2
Moddiy va yozma manbalarga ikkitadan misol keltiring.
3
Kelajak tarixchisi sizning sinfingiz haqida qaysi manbalardan foydalanishi mumkin?
4
Nima uchun faqat moddiy manbalarga tayanib hamma savolga javob berib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTarix burchagi uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →