☰ Mundarija · Geografiya

Azimut va masofani o‘lchash

Darslar 6 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
6

Azimut va masofani o‘lchash

Darslik: 6- §, 23–26-betlar
MaqsadUfq tomonlarini, azimutni va masofani o‘lchash usullarini (qadamlab, g‘ildirak bilan) o‘rganish.
Yangi so‘zlar
ufq · horizonazimut · azimuthkompas · compassqadamlab o‘lchash · pacing (measuring by steps)
Tushuntirish

Ochiq tekis joyda osmon Yer bilan tutashganday ko‘rinadigan chiziq ufq deyiladi. Ufqning 4 ta asosiy va 4 ta oraliq tomoni bor, lekin joyda yo‘nalishlar juda ko‘p, shuning uchun azimutdan foydalaniladi. Azimut – joyda ikki yo‘nalish orasidagi burchak: biri shimolga, ikkinchisi kerakli predmetga qaratilgan; u kompas yordamida aniqlanadi va shimoldan boshlab soat strelkasi yo‘nalishida hisoblanadi. Shimol 0° (360°), sharq 90°, janub 180°, g‘arb 270°, shimoli-sharq 45°, janubi-sharq 135°, janubi-g‘arb 225°, shimoli-g‘arb 315° azimutga mos keladi. Masofani ruletka, qadamlab yoki yasama o‘lchov g‘ildirak bilan o‘lchash mumkin. Qadam uzunligini bilish uchun 100 m ni qadamlab, 10 000 sm ni qadamlar soniga bo‘lamiz. Piyoda odam o‘rtacha soatiga 5 km yuradi.

Namunalar
Do‘kon shimoldan hisoblaganda soat strelkasi bo‘yicha 135° da bo‘lsa, u janubi-sharq tomonda; maktab 270° da bo‘lsa, g‘arbda turibdi.
40 m masofani 80 qadamda bosib o‘tgan bolaning qadami: 4000 sm : 80 = 50 sm.
Sinfda faoliyat

«Qadam uzunligim»: o‘qituvchi yoki katta kishi hamrohligida, mashinalar yo‘q xavfsiz maydonda 20 m masofa ruletka bilan o‘lchanadi; har bir o‘quvchi uni qadamlab o‘tib, qadam uzunligini hisoblaydi.

Mashq
1
Quyidagilarga azimut yozing: shimol, sharq, janub, g‘arb.
2
Bola 60 m masofani 120 qadamda bosib o‘tdi. Uning qadami necha santimetr?
3
Piyoda odam soatiga 5 km yursa, 36 daqiqada necha km yo‘l bosadi?
4
Nima uchun katta masofani o‘lchash uchun qadamni juftlab sanash qulay?