Shamol
Shamol – havoning yer yuzasi bo‘ylab bosimi yuqori joydan past joyga gorizontal harakati; sababi – turli joylarda havo bosimining farqi, bosim farqi esa quruqlik va suvning har xil isishidan. Kunduz quruqlik tez isiydi, bosim past bo‘ladi va dengizdan quruqlikka shamol esadi; kechasi quruqlik tez soviydi va shamol dengiz tomon esadi – kecha-kunduzda yo‘nalishini o‘zgartiradigan bu shamol briz deyiladi. Yil davomida yo‘nalishini ikki marta o‘zgartiradigan shamol musson: yozda dengizdan quruqlikka (yog‘in ko‘p), qishda quruqlikdan dengizga (quruq) esadi; Sharqiy va Janubiy Osiyoda kuchli. Subtropik kengliklardan (30° atrofida) ekvatorga esadigan doimiy shamol passat, o‘rta kengliklarda g‘arbdan esadigan doimiy shamol g‘arbiy shamol; O‘zbekistonga yog‘inni ko‘pincha g‘arbiy shamollar olib keladi. Shamol qayerdan esayotgan bo‘lsa, shu tomon nomi bilan ataladi (g‘arbdan esgani – g‘arbiy shamol). Yo‘nalishini fluger, tezligini anemometr (m/s) o‘lchaydi. Shamoldan yelkan, tegirmon va shamol elektr stansiyalarida foydalaniladi; u qum uchirib, tuproqni yemirishi mumkin, shuning uchun ihota daraxtzorlari va saksovul ekiladi. Kuchli shamolda daraxt va reklama taxtalaridan uzoq turing.
| Shamol | Xususiyati |
|---|---|
| Briz | kecha-kunduz yo‘nalishini o‘zgartiradi |
| Mussonlar | yilda ikki marta yo‘nalishini o‘zgartiradi |
| Passat | subtropikdan (30°) ekvatorga esadi |
| G‘arbiy shamol | o‘rta kengliklarda g‘arbdan esadi; O‘zbekistonga ko‘p yog‘in keltiradi |
Tepalikda bolalar varrak uchirdi: shamol esganda ko‘tarildi, tinganda yerga tushdi. Shamol havoning harakati, varrak shu harakatdan foydalanadi. Shamolsiz varrak uchmaydi.
Yelkanli kema kapitani shamolni hisobga oladi, shamol energetikasi muhandisi shamol kuchidan elektr oladi, uchuvchi shamol yo‘nalishini bilib qo‘nadi.
Shamol kundalik hayotda nimaga yordam berishi va nimaga zarar qilishi mumkinligini uchta misolda o‘ylab, qaysi biri foyda, qaysi biri zarar ekanini ayting.
«Shamol qopi»: katta kishi yordamida yengil mato yoki sellofandan shamol ko‘rsatkichi (flyuger o‘rniga) yasab, hovlida shamol yo‘nalishini kuzating. Varrak uchirishda elektr simlaridan va yo‘ldan uzoq turing.