Darslar 10 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
10
Geografik xaritalar
Darslik: 10- §, 33–37-betlar
MaqsadXarita turlarini, shartli belgilarini va xaritadan foydalanishni bilish.
Yangi so‘zlar
geografik xarita · geographic mapshartli belgilar · conventional signs (map symbols)mavzuli xaritalar · thematic mapsbalandliklar shkalasi · elevation (height) scale
Tushuntirish
Globusda materiklar va okeanlar shakli aniq, lekin u juda kichik, tafsilotni ko‘rsatmaydi. Geografik xaritada esa Yer yuzi tekislikda kichraytirilib, shartli belgilar bilan tasvirlanadi; bunda egri sirtni tekislikka o‘tkazganda xatolar bo‘ladi: qutblar yaqinidagi orollar va dengizlar aslidan kattaroq ko‘rinadi. Xaritalar tabiiy geografik (relyef, foydali qazilmalar, tuproq, o‘simlik, iqlim, tabiat zonalari), siyosiy (davlatlar, viloyatlar) va iqtisodiy-ijtimoiy turlarga bo‘linadi. Muayyan mavzuni ko‘rsatadigan xaritalar mavzuli, relyef, daryo, ko‘l, shaharlarni umumiy ko‘rsatadigan xaritalar umumgeografik (tabiiy) xaritalar deyiladi. Relyef balandliklar shkalasi bo‘yicha bo‘yaladi: 0–200 m yashil, 200–500 m sariq, undan baland yerlar jigarrang. Strelkalar dengiz oqimi yoki shamol yo‘nalishini ko‘rsatadi; yozuvsiz xaritada faqat konturlar bo‘ladi.
Namunalar
Atlasda sariq rang bilan bo‘yalgan joy dengiz sathidan 200 dan 500 m gacha balandlikdagi qirlarni, yashil rang esa 200 m gacha pasttekislikni bildiradi.
Foydali qazilmalar xaritasida ko‘mir yoki neft konlari maxsus belgilar bilan, iqlim xaritasida yog‘in miqdori rang va raqamlar bilan ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat
«Xarita tili»: har bir guruh atlas xaritasidan 5 ta shartli belgini daftarga chizib, ma’nosini yozadi; boshqa guruh belgilarni topishmoq sifatida topadi.
Mashq
1
Xarita globusdan nimasi bilan qulay va qaysi kamchiligi bor?
Qulayligi: butun Yer yoki uning bir qismi tekislikda ko‘rinadi va tafsilotli; kamchiligi: egri yuzani tekislikda tasvirlashda maydon va yo‘nalish xatolari bo‘ladi.
2
Qaysi xaritalar tabiiy geografik xaritalarga kiradi: relyef, siyosiy, tuproq, iqlim?
Relyef, tuproq va iqlim xaritalari; siyosiy xarita esa alohida tur.
3
350 m balandlikdagi joy balandliklar shkalasida sariq rangda bo‘yaladi. Sariq rang oralig‘i (200 dan 500 m gacha) necha metrni o‘z ichiga oladi?
300
4
Nima uchun siyosiy xaritada daryo yoki tog‘ ko‘p ko‘rsatilmaydi?
Chunki bu xaritaning mavzusi davlatlar va ma’muriy bo‘linish; tabiat obyektlari asosan tabiiy xaritalarda.