ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yer po‘stining harakatlari: vulqon va zilzila

Darslar 15 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
15

Yer po‘stining harakatlari

Darslik: 15- §, 51–54-betlar
MaqsadTektonik harakatlar, vulqon va zilzila haqida bilish hamda zilzila paytidagi xavfsizlik qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
tektonik harakatlar · tectonic movementsvulqon · volcanozilzila (yer qimirlash) · earthquakeepitsentr · epicentre
Tushuntirish

Yerning ichki kuchlari ta’sirida po‘stning ayrim joylari asta-sekin ko‘tariladi, boshqalari cho‘kadi – bu tektonik harakatlar; ular juda sekin, millionlab yil davomida ro‘y beradi. Gorizontal harakatda qatlamlar bukilib burmali tog‘lar, vodiylar va botiqlar hosil bo‘ladi (Farg‘ona vodiysi, Tyanshan). Po‘st yorilgan joyda magma yuqoriga ko‘tarilib, yer yuziga lava bo‘lib chiqadi; sovigan lavadan vulqon tog‘lari paydo bo‘ladi, uning og‘zi krater deyiladi. Issiq buloqlardan vaqti-vaqti bilan otilib turadiganlari geyzerlar. Zilzila – po‘st qatlamlarining to‘satdan sinishi yoki siljishi; u boshlanadigan chuqur joy o‘choq (gipotsentr), uning ustidagi yer yuzasidagi nuqta epitsentr deyiladi va unda vayronagarchilik eng kuchli bo‘ladi. Zilzilani seysmograf yozib oladi, kuchi 12 ballik shkalada o‘lchanadi (1–2 ball odam sezmaydi, 8 ballda devorlar yoriladi, 11–12 ball o‘ta halokatli); hozir energiyasiga ko‘ra magnituda ham ishlatiladi. O‘zbekistonning sharqiy va janubiy tog‘li qismlari seysmik hududdir. Zilzila paytida: katta kishi bilan mustahkam stol ostiga yoki ichki devor yoniga o‘tib, boshni himoya qiling, oynalardan uzoqroq turing, liftdan foydalanmang; silkinish tugagach, ochiq joyga chiqing.

epitsentr (eng kuchli vayronlik)o‘choq (gipotsentr)yer yuzi ↑
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi quruvchi yangi uylar mustahkam karkas va ulangan devorlar bilan quriladi, deb tushuntirdi: zilzilada uy silkinadi, ammo qulamaydi. Zilzilani to‘xtatib bo‘lmaydi, lekin yaxshi qurilish odamlarni asraydi.

Kim ishlatadi

Seysmolog yer silkinishlarini qayd etadi, qutqaruvchi odamlarga yordam beradi, quruvchi binolarni mustahkam loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta kitobni baland va tor minora qilib, so‘ng past va keng qilib qo‘ying; stolni ohista silkitib, qaysi biri turg‘unroq ekanini ko‘ring.

Namunalar
kratermagmasovigan lavatog‘ jinslari
Vulqon otilganda lava, kul va gazlar krater orqali chiqadi; sovigan lava qatlam-qatlam bo‘lib, vulqon konusini balandlashtiradi.
Toshkent
1966-yil 26-aprelda Toshkentda kuchli zilzila bo‘lgan: epitsentr shahar ostida bo‘lgani uchun binolar ko‘p zarar ko‘rgan va shahar keyin qayta qurilgan.
Sinfda faoliyat

«Xavfsizlik mashqi»: sinfda o‘qituvchi «zilzila!» deganda o‘quvchilar stol ostiga kirib, bir qo‘l bilan stol oyog‘ini ushlab, ikkinchisi bilan boshni himoya qiladi; so‘ng tartib bilan ochiq joyga chiqiladi.

Mashq
1
Magma va lava o‘rtasidagi farqni ayting.
2
Epitsentr va o‘choq (gipotsentr) qanday farq qiladi?
3
Zilzila shkalasi 12 ballik. 8 ballik zilzila 5 ballikdan necha ball kuchli?
4
Zilzila paytida nima uchun liftdan foydalanish xavfli?
!Zilzila paytida
Stol ostiga yoki ichki devor yoniga o‘ting, boshni himoyalang, oynalardan uzoq turing; zilzila tugagach ochiq joyga chiqing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMashq uchun eng yaxshi yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →