Darslar 1 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
1
Kirish. Geografiya nimani o‘rganadi?
Darslik: 1- §, 4–6-betlar
MaqsadGeografiya so‘zining ma’nosini, uning yo‘nalishlarini va tabiiy geografiyaning ahamiyatini tushuntirish.
«Geografiya» so‘zi qadimgi yunoncha «ge» (Yer) va «grafo» (yozaman) so‘zlaridan olingan; uni birinchi bo‘lib Eratosfen o‘z kitobining nomi sifatida ishlatgan. Geografiya Yer yuzining tabiatini, aholisini va xo‘jaligini, shuningdek, insonning tabiatdan foydalanishi va uni muhofaza qilishini o‘rganadigan fandir. Bu bilan shug‘ullanadigan kishilar geograflar deyiladi. Fan rivojlanishi bilan u ikki yo‘nalishga bo‘lindi: tabiiy geografiya va ijtimoiy-iqtisodiy geografiya. Tabiiy geografiya tabiat qanday tuzilgani, nima uchun u joydan joyga o‘zgarishi va tabiatdan qanday foydalanish kerakligini tushuntiradi. Siz 5-sinfda uning boshlang‘ich kursini o‘rganasiz.
Namunalar
Savol: «Cho‘lda yog‘in nega kam, tog‘larda esa ko‘p?» Bu tabiiy geografiyaning savoli, chunki u tabiat hodisasining sababini so‘raydi.
Savol: «Respublikamiz viloyatlarida qancha aholi yashaydi va qaysi ekinlar ekiladi?» Bu ijtimoiy-iqtisodiy geografiyaga yaqin, chunki aholi va xo‘jalik haqida.
Sinfda faoliyat
«Tabiat yoki xo‘jalik?»: o‘qituvchi kartochkalarda so‘zlar beradi (tog‘, zavod, daryo, maktab, cho‘l, temir yo‘l, ko‘l, bozor). O‘quvchilar ularni ikki guruhga – tabiiy geografiya va ijtimoiy-iqtisodiy geografiya o‘rganadigan obyektlarga ajratib, tanlovini tushuntiradi.
Mashq
1
«Geografiya» so‘zi qanday ma’noni bildiradi va u qaysi tildan olingan?
Yunon tilidan: «ge» – Yer, «grafo» – yozaman; ya’ni «Yerning tasviri».
2
Quyidagilardan qaysi biri tabiiy geografiyaga tegishli: a) daryo nega tez oqadi; b) shaharda nechta maktab bor?
a) daryoning tez oqishi – tabiat hodisasi; b) maktablar soni aholi va xo‘jalikka oid.
3
Inson tabiatdan nimalarni oladi? Uchta misol keltiring.
Havo, suv, oziq-ovqat, foydali qazilmalar (ko‘mir, neft, tuz) – istalgan uchtasi.
4
Nima uchun tabiatni muhofaza qilish uchun geografiyani bilish kerak?
Chunki tabiat qanday o‘zgarishini bilsak, uni ifloslantirmay, ortiqcha sarflamay va buzmay foydalana olamiz.