Joy balandligi
Yer yuzasidagi baland-pastliklar – tog‘lar, qirlar, tekisliklar, botiqlar – relyef deyiladi; okean tubi ham notekis. Joyning dengiz sathidan balandligi mutlaq balandlik, bir joyning boshqasiga nisbatan tik balandligi nisbiy balandlik deyiladi. Dengiz sathi 0 deb olinadi: masalan, Toshkent shahri dengiz sathidan taxminan 400–480 m, O‘zbekistonning eng baland cho‘qqisi Hazrati Sulton 4643 m balandda. Dengiz sathidan past joylarning balandligi manfiy yoziladi: Qizilqumdagi Mingbuloq botig‘i –12 m. Darslikka ko‘ra mamlakatimizda hisob Boltiq dengizidagi Kronshtadt shahridagi belgidan boshlanadi. Planda va xaritada relyef gorizontallar – mutlaq balandligi bir xil nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar bilan tasvirlanadi, qiyalik tomonini bergshtrix ko‘rsatadi. Balandlik nivelir bilan, hozir esa sun’iy yo‘ldoshlar yordamida ham o‘lchanadi.
| Joy | Mutlaq balandlik |
|---|---|
| Toshkent | taxminan 400–480 m |
| Hazrati Sulton cho‘qqisi | 4643 m |
| Dengiz sathi | 0 m |
| Mingbuloq botig‘i | –12 m |
Yomg‘irdan keyin hovlining past tomonida ko‘lmak turdi, baland tomonida esa suv yo‘q edi. Suv har doim balandroq joydan pastga oqadi. Shuning uchun uy qurishdan oldin joyning balandligi aniqlanadi.
Quruvchi uy uchun xavfsiz joy tanlaydi, yo‘l muhandisi yo‘lni balandliklar bo‘ylab loyihalaydi, alpinist baland tog‘ yo‘lini oldindan o‘rganadi.
Yumaloq qalamni biroz qiyalatib qo‘yilgan kitob ustiga qo‘ying va u qaysi tomonga dumalashini kuzating. U doim pastroq tomonga dumalaydi.
«Qo‘lbola nivelir»: katta kishi yordamida 1 m tayoqqa taxtacha o‘rnatiladi va ipga yengil yuk osiladi (shovun). Maktab hovlisidagi zinaning balandligi o‘lchanadi. Mix va bolg‘a bilan faqat katta kishi ishlaydi.