Biosfera — Yerning hayot qobig‘i

Yer taxminan 4,6 mlrd yil oldin paydo bo‘lgan, hayotning dastlabki belgilari esa taxminan 3,5–3,8 mlrd yil ilgari ko‘zga ko‘rinmas mayda organizmlar shaklida paydo bo‘lgan. Yerning hayot qobig‘i – biosfera – organizmlar yashaydigan va bir-biri bilan ta’sirlashadigan qobiq: troposferaning quyi qismi, butun gidrosfera va litosferaning yuqori qismini egallaydi (darslikda qalinligi 30–40 km deb berilgan); organizmlar asosan yer yuzasi yaqinida, tuproqda, havoning quyi qatlamida va suvning yuqori qismida ko‘p. O‘simliklar suv, mineral tuzlar va karbonat angidriddan Quyosh nurida organik modda hosil qiladi. O‘txo‘r hayvonlar o‘simlik yeydi, go‘shtxo‘rlar esa boshqa hayvonlarni yeydi; mikroblar o‘lgan o‘simlik va hayvonlarni chiritib, ularni yana minerallarga aylantiradi. Hayotning tarqalishi iqlimga bog‘liq: issiq va sernam ekvatorial o‘rmonlar juda boy, cho‘llarda mayda bargli, tikanli, ildizi uzun o‘simliklar o‘sadi, qutbiy muz cho‘llarda hayot deyarli yo‘q. Odamning eng qadimgi ajdodlari taxminan 2 mln yil oldin paydo bo‘lgan; olovdan foydalanish, dehqonchilik, chorvachilik va zavodlar biosferaga ta’sirni kuchaytirdi: ayrim hayvon turlari kamaydi yoki yo‘qoldi, iqlim o‘zgarmoqda. Qurg‘oqchil yerlarda odamlar ariq va kanal qazib, suv chiqarib obod qilgan joylar vohalar deyiladi.