ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘l, muzliklar va yer osti suvlari

Darslar 19 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
19

Ko‘l va muzliklar. Yer osti suvlari

Darslik: 19- §, 66–71-betlar
MaqsadKo‘llarning turlarini, muzliklar va aysberglarni hamda yer osti suvlarining turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘l · lakemuzlik · glacieraysberg · icebergyer osti suvlari · groundwater
Tushuntirish

Ko‘l – quruqlikdagi tabiiy chuqurliklarda to‘planib qolgan suv; ko‘l dengizdan farqli, okeanga tutashmagan. Eng katta ko‘l – Kaspiy (maydoni taxminan 371 ming km²), eng chuqur ko‘l – Baykal (≈ 1642 m). Hosil bo‘lishiga ko‘ra ko‘llar tektonik (Baykal, Issiqko‘l), to‘g‘on (Sarez) va o‘zan ko‘llariga bo‘linadi; suv rejimiga ko‘ra oqar (undan daryo oqib chiqadi) va oqmas (Kaspiy). Issiq iqlimli o‘lkalardagi oqmas ko‘llar sho‘r bo‘ladi, chunki suv bug‘lanib tuz qoladi; O‘lik dengizda 1 litr suvda 300 g dan ko‘p tuz bor (darslikda 270 g). Orol dengizi ilgari yirik ko‘l edi, hozir suvi juda kamaygan. Muzliklar – quruqlikda qor to‘planib zichlashishidan hosil bo‘lgan ko‘p yillik muzlar; qor chizig‘idan yuqorida paydo bo‘ladi, Tyanshan va Pomirda taxminan 3500 m dan balandda. Antarktida va Grenlandiyada muz qalinligi bir necha km ga yetadi; muzlikdan uzilib suvga tushgan katta muz tog‘lari aysberglar deyiladi, ularning asosiy qismi suv tagida, shuning uchun kemalar uchun xavfli. Yer osti suvlari tog‘ jinslari g‘ovaklaridagi suvlardir: grunt suvi, qatlamlar orasidagi (bosimli) suv, artezian quduqlar va buloqlar, mineral suvlar (Chimyon, Chortoq).

KaspiyOrolIssiqko‘lSarezBaykalO‘lik dengiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ yo‘lidagi buloqdan suv chiqadi: qor va yomg‘ir suvi yerga singib, yer ostidan oqib, bir joyda yana yuzaga chiqqan. Ko‘rinmas yer osti suvi shu tarzda qo‘limizga yetib keladi.

Kim ishlatadi

Gidrogeolog yer osti suvini qidiradi, quduq qazuvchi suv chiqadigan joyni belgilaydi, glyatsiolog muzliklarni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir tomchi suvni qog‘oz salfetkaga tomizib, uning qanday singishini kuzating; yer ham suvni shunday singdiradi.

Namunalar
Oqar ko‘lga Baykal misol: unga 300 dan ortiq daryo quyiladi, Angara daryosi esa undan oqib chiqadi. Kaspiy esa oqmas ko‘l.
1/10 suv ustida9/10 suv ostidasuv sathi
Aysbergning taxminan o‘ndan bir qismi suv ustida ko‘rinadi, qolgan katta qismi suv tagida – shuning uchun uzoqdan kichik ko‘rinsa ham xavfli.
Sinfda faoliyat

«Aysberg tajribasi»: katta kishi yordamida stakan suvga muz bo‘lagi solinadi; qanchasi suv ustida qolganini kuzating. Muz erishini kuzatib, vaqt o‘tishini yozing.

Mashq
1
Ko‘l va dengizning farqini ayting.
2
Kaspiy ko‘li maydoni taxminan 371 ming km², Baykalniki taxminan 32 ming km². Kaspiy necha ming km² katta (taxminan)?
3
Aysbergning umumiy balandligi 200 m, uning taxminan 1/10 qismi suv ustida. Suv ustidagi qismi necha metr?
4
Nima uchun oqmas ko‘llar issiq iqlimda sho‘r bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMahalla uchun fartuklarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →