☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘l, muzliklar va yer osti suvlari

Darslar 19 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
19

Ko‘l va muzliklar. Yer osti suvlari

Darslik: 19- §, 66–71-betlar
MaqsadKo‘llarning turlarini, muzliklar va aysberglarni hamda yer osti suvlarining turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘l · lakemuzlik · glacieraysberg · icebergyer osti suvlari · groundwater
Tushuntirish

Ko‘l – quruqlikdagi tabiiy chuqurliklarda to‘planib qolgan suv; ko‘l dengizdan farqli, okeanga tutashmagan. Eng katta ko‘l – Kaspiy (maydoni taxminan 371 ming km²), eng chuqur ko‘l – Baykal (≈ 1642 m). Hosil bo‘lishiga ko‘ra ko‘llar tektonik (Baykal, Issiqko‘l), to‘g‘on (Sarez) va o‘zan ko‘llariga bo‘linadi; suv rejimiga ko‘ra oqar (undan daryo oqib chiqadi) va oqmas (Kaspiy). Issiq iqlimli o‘lkalardagi oqmas ko‘llar sho‘r bo‘ladi, chunki suv bug‘lanib tuz qoladi; O‘lik dengizda 1 litr suvda 300 g dan ko‘p tuz bor (darslikda 270 g). Orol dengizi ilgari yirik ko‘l edi, hozir suvi juda kamaygan. Muzliklar – quruqlikda qor to‘planib zichlashishidan hosil bo‘lgan ko‘p yillik muzlar; qor chizig‘idan yuqorida paydo bo‘ladi, Tyanshan va Pomirda taxminan 3500 m dan balandda. Antarktida va Grenlandiyada muz qalinligi bir necha km ga yetadi; muzlikdan uzilib suvga tushgan katta muz tog‘lari aysberglar deyiladi, ularning asosiy qismi suv tagida, shuning uchun kemalar uchun xavfli. Yer osti suvlari tog‘ jinslari g‘ovaklaridagi suvlardir: grunt suvi, qatlamlar orasidagi (bosimli) suv, artezian quduqlar va buloqlar, mineral suvlar (Chimyon, Chortoq).

Namunalar
Oqar ko‘lga Baykal misol: unga 300 dan ortiq daryo quyiladi, Angara daryosi esa undan oqib chiqadi. Kaspiy esa oqmas ko‘l.
Aysbergning taxminan o‘ndan bir qismi suv ustida ko‘rinadi, qolgan katta qismi suv tagida – shuning uchun uzoqdan kichik ko‘rinsa ham xavfli.
Sinfda faoliyat

«Aysberg tajribasi»: katta kishi yordamida stakan suvga muz bo‘lagi solinadi; qanchasi suv ustida qolganini kuzating. Muz erishini kuzatib, vaqt o‘tishini yozing.

Mashq
1
Ko‘l va dengizning farqini ayting.
2
Kaspiy ko‘li maydoni taxminan 371 ming km², Baykalniki taxminan 32 ming km². Kaspiy necha ming km² katta (taxminan)?
3
Aysbergning umumiy balandligi 200 m, uning taxminan 1/10 qismi suv ustida. Suv ustidagi qismi necha metr?
4
Nima uchun oqmas ko‘llar issiq iqlimda sho‘r bo‘ladi?