ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Atmosferaning tuzilishi

Darslar 21 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
21

Atmosferaning tuzilishi

Darslik: 21- §, 73–75-betlar
MaqsadAtmosferaning ahamiyati, tarkibi va qatlamlarini bilish.
Yangi so‘zlar
atmosfera · atmospheretroposfera · tropospherestratosfera · stratospherequtb yog‘dusi · polar lights (aurora)
Tushuntirish

Atmosfera – Yerni o‘rab turgan havo qobig‘i; «atmos» – bug‘, «sphaira» – shar. U Yer bilan birga aylanadi, uni meteor jismlardan va Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlaridan saqlaydi hamda issiqlikni ushlab, kecha-kunduz harorat farqini kamaytiradi; atmosferasiz Yer Oy kabi kunduzi +120 °C gacha qizib, kechasi −170 °C atrofigacha sovigan bo‘lardi. Havo tarkibida 78 % azot, 21 % kislorod va taxminan 1 % boshqa gazlar (karbonat angidrid va boshqalar), suv bug‘i hamda chang bor. Atmosfera qatlamlari: troposfera (o‘rtacha 10–11 km; qutblarda 8–9 km, ekvatorda 17–18 km gacha) – bunda suv bug‘lari, bulut, yog‘in va ob-havo bor, balandlikka ko‘tarilganda har 1000 m da harorat o‘rtacha 6 °C ga pasayadi; stratosfera (50–55 km gacha) – ozon qatlami shu yerda; undan yuqorida mezosfera, termosfera va ekzosfera – havo juda siyrak, qutb yog‘dulari va «yulduz uchishi» kuzatiladi. Atmosferaning aniq yuqori chegarasi yo‘q; kosmos taxminan 100 km dan yuqori hisoblanadi. Havoni ifloslantirmaslik – har kimning burchi.

troposfera: ob-havostratosfera: ozonmezosferatermosferaekzosfera10–11 km50–55 km
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola shar shishirib, og‘zini bog‘ladi: shar yumaloq va tarang bo‘lib qoldi. Ichidagi havo – asosan azot va kisloroddan iborat gazlar aralashmasi, u ham modda.

Kim ishlatadi

Uchuvchi balandlikdagi havo sharoitini hisobga oladi, meteorolog atmosfera qatlamlarini kuzatadi, alpinist baland tog‘ga tayyorlanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh plastik shishani qopqog‘ini yopib, ohista qisib ko‘ring: ichidagi havo qanday qarshilik qilishini his qiling.

Namunalar
78%21%azotkislorodboshqa gazlar
Havoning 78 % i azot va 21 % i kislorod bo‘lsa, boshqa gazlar 100 – 78 – 21 = 1 %.
balandlik, km°C246810−50−40−30−20−1010200–6 °C / km–45 °C
Yer yuzida harorat +15 °C bo‘lsa, 10 km balandlikda (troposfera chegarasi) u taxminan 15 – 6 × 10 = –45 °C bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Havo qatlami piramidasi»: katta qog‘ozga atmosfera qatlamlarini pastdan yuqoriga rangli chiziqlar bilan chizib, har birida nima bo‘lishini (bulut, samolyot, ozon, qutb yog‘dusi) rasmlar bilan belgilang.

Mashq
1
Nafas olganimizda o‘pkaga kiradigan havoning taxminan qancha qismi kislorod va qancha qismi azot?
2
Yer yuzida +20 °C bo‘lsa, 5 km balandlikda harorat taxminan necha °C bo‘ladi (har km da 6 °C pasayadi)?
3
Troposferaning ekvatordagi qalinligi 17 km, qutbdagi 8 km. Farq necha km?
4
Nima uchun obhavo troposferada o‘zgaradi, stratosferada esa deyarli yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinf baliqchasi jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →