Masshtab
Masshtab – joydagi masofa chizmada yoki xaritada necha marta kichraytirilganini ko‘rsatuvchi kasr son. Masalan, 800 m masofa chizmada 4 sm qilib chizilsa, u 20 000 marta kichraytirilgan va masshtab 1 : 20 000 bo‘ladi. Masshtab uch xil yoziladi: sonli (1 : 100 000), nomli (1 sm da 1 km) va chiziqli (teng bo‘laklarga bo‘lingan to‘g‘ri chiziq). Sonli masshtabni nomli masshtabga o‘tkazish uchun oxirgi beshta nolni o‘chiramiz: sm kilometrga aylanadi, chunki 1 km = 100 000 sm. Shunday qilib 1 : 15 000 000 masshtabda 1 sm da 150 km, 1 : 120 000 000 da 1 sm da 1200 km bo‘ladi. Xaritadagi masofani chizg‘ich yoki sirkul bilan o‘lchab, masshtabga ko‘paytiramiz; chiziqli masshtab bilan sirkul yordamida o‘lchash eng qulay.
| Masshtab turi | Yozilishi |
|---|---|
| Sonli | 1 : 100 000 |
| Nomli | 1 sm da 1 km |
| Chiziqli | bo‘lingan to‘g‘ri chiziq |
Masshtab: xaritadagi 1 sm = 1 km
4 sm × 100000 = 400000 sm = 4 km
Bekatdagi sayyohlik xaritasida ikki bekat 4 sm masofada edi. Shkala chizig‘iga ko‘ra 1 sm 250 m ni bildirardi, demak yo‘l 4 × 250 = 1000 m, ya’ni 1 km. Odatdagi qadam bilan bu taxminan 12 daqiqalik yo‘l.
Me’mor binoni chizmada loyihalaydi, geodezist yer uchastkasini o‘lchaydi, xaritachi hududni kichraytirib xaritaga tushiradi.
Stolingiz yuzini qog‘ozga 1 sm = 10 sm qilib chizing va chizg‘ich bilan uning haqiqiy o‘lchamidan o‘n marta kichik ekanini tekshiring.
«Masshtab ustaxonasi»: sinf yoki maktab hovlisining planini daftar katagida masshtab (masalan, 1 katak = 1 m) tanlab chizing; keyin sherigingizning planidan masofalarni topishga harakat qiling.