☰ Mundarija · Geografiya

Masshtab

Darslar 8 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
8

Masshtab

Darslik: 8- §, 30–32-betlar
MaqsadMasshtabning turlarini bilish va masshtab bo‘yicha xaritada masofani hisoblash.
Yangi so‘zlar
masshtab · scalesonli masshtab · numerical scalenomli masshtab · named (verbal) scalechiziqli masshtab · linear (bar) scale
Tushuntirish

Masshtab – joydagi masofa chizmada yoki xaritada necha marta kichraytirilganini ko‘rsatuvchi kasr son. Masalan, 800 m masofa chizmada 4 sm qilib chizilsa, u 20 000 marta kichraytirilgan va masshtab 1 : 20 000 bo‘ladi. Masshtab uch xil yoziladi: sonli (1 : 100 000), nomli (1 sm da 1 km) va chiziqli (teng bo‘laklarga bo‘lingan to‘g‘ri chiziq). Sonli masshtabni nomli masshtabga o‘tkazish uchun oxirgi beshta nolni o‘chiramiz: sm kilometrga aylanadi, chunki 1 km = 100 000 sm. Shunday qilib 1 : 15 000 000 masshtabda 1 sm da 150 km, 1 : 120 000 000 da 1 sm da 1200 km bo‘ladi. Xaritadagi masofani chizg‘ich yoki sirkul bilan o‘lchab, masshtabga ko‘paytiramiz; chiziqli masshtab bilan sirkul yordamida o‘lchash eng qulay.

Namunalar
1 : 500 000 masshtabda 1 sm da 5 km bor (500 000 : 100 000 = 5). Xaritada 4 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 4 × 5 = 20 km.
Ikki shahar orasi 300 km va xaritada 6 sm bo‘lsa, 1 sm da 300 : 6 = 50 km, ya’ni masshtab 1 : 5 000 000.
Sinfda faoliyat

«Masshtab ustaxonasi»: sinf yoki maktab hovlisining planini daftar katagida masshtab (masalan, 1 katak = 1 m) tanlab chizing; keyin sherigingizning planidan masofalarni topishga harakat qiling.

Mashq
1
Masshtab nima? Uning qanday turlari bor?
2
1 : 200 000 masshtabda 1 sm da necha km bor?
3
Xarita masshtabi 1 : 1 000 000. Xaritada ikki shahar orasi 5 sm. Haqiqiy masofa necha km?
4
Nima uchun Yer yuzini qog‘ozga chizishda masshtab kerak?