ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Litosfera. Tog‘ jinslari va foydali qazilmalar

Darslar 14 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
14

Litosfera. Tog‘ jinslari

Darslik: 14- §, 45–50-betlar
MaqsadLitosfera, tog‘ jinslarining turlari, litosfera plitalari va foydali qazilmalar guruhlarini bilish.
Yangi so‘zlar
litosfera · lithospherecho‘kindi jinslar · sedimentary rocksmagmatik jinslar · igneous (magmatic) rocksfoydali qazilmalar · minerals (mineral resources)
Tushuntirish

Litosfera – Yerning qattiq qobig‘i; unga Yer po‘sti va mantiyaning yuqori qismi kiradi. Quruqlikda po‘st uch qavat: yuqorida cho‘kindi jinslar (gil, qum, qumtosh, ohaktosh, bo‘r) qatlam-qatlam yotadi; ular ostida granit, undan pastda bazalt qavati joylashgan. Granit va bazalt magma sovishidan hosil bo‘lgan, shuning uchun magmatik (otqindi) jinslar deyiladi; okean tagida po‘st ikki qavat – cho‘kindi va bazalt. Toshko‘mir va neft qadimgi o‘simlik va jonivorlar qoldig‘idan paydo bo‘lgan. Litosfera yaxlit emas, yirik plitalarga bo‘lingan; plitalar yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi. Ular to‘qnashgan yoki ajralgan joylarda tog‘lar (And), yoysimon orollar (Yapon orollari), chuqur botiqlar (Mariana) hosil bo‘ladi, vulqonlar va zilzilalar ko‘p bo‘ladi: Tinch okean «olov halqasi» va Alp–Himolay mintaqasi shunday. Foydali qazilmalar uch guruhga bo‘linadi: yoqilg‘i (torf, ko‘mir, neft, gaz), rudali (temir, mis, aluminiy, qo‘rg‘oshin, rux, oltin, kumush) va noruda (osh tuzi, kaliy tuzi, qurilish materiallari).

quruqlikokean ostidacho‘kindi jinslargranitbazaltcho‘kindi jinslarbazalt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilishda ishlatiladigan sement ohaktosh va gil kabi jinslardan tayyorlanadi. Uyning devoridagi qattiq massa tog‘ jinslaridan boshlangan. Tog‘ jinslari shunday kundalik hayotimizga kirib kelgan.

Kim ishlatadi

Quruvchi qurilish materiallarini tanlaydi, geolog foydali qazilma topadi, konchi ularni yer ostidan olib chiqadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki ko‘chada ikkita tosh yoki g‘isht parchasiga (qo‘lga olmay, yaqindan) qarab, rangi va donadorligidagi farqni ayting.

Namunalar
Granit va bazalt – magmatik jinslar; ohaktosh va gil – cho‘kindi jinslar; ko‘mir – yoqilg‘i; mis rudasi – rudali; osh tuzi – noruda foydali qazilma.
ToshkentAngren (Ohangaron)
O‘zbekistondagi Ohangaron konidan qo‘ng‘ir ko‘mir qazib olinadi; qo‘ng‘ir ko‘mir toshko‘mirga qaraganda kamroq issiqlik beradi.
Sinfda faoliyat

«Jinslar kolleksiyasi»: ota-onangiz bilan xavfsiz joydan (park, daryo qirg‘og‘ida emas, ko‘cha chetida emas) 3–4 xil tosh yig‘ib, yuving, daftarga rasmini chizing. Toshlarni og‘izga olmang, qo‘l yuvib oling.

Mashq
1
Yer po‘sti va litosfera bir narsami? Litosferaga po‘stdan tashqari yana nima kiradi?
2
Quyidagilarni guruhlang: granit, ohaktosh, mis, osh tuzi, neft.
3
Plita yiliga 4 sm siljisa, 1000 yilda necha metr siljiydi?
4
Nima uchun vulqon va zilzilalar ko‘pincha litosfera plitalari chegarasida ro‘y beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yildan oldin derazaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →