Litosfera. Tog‘ jinslari
Litosfera – Yerning qattiq qobig‘i; unga Yer po‘sti va mantiyaning yuqori qismi kiradi. Quruqlikda po‘st uch qavat: yuqorida cho‘kindi jinslar (gil, qum, qumtosh, ohaktosh, bo‘r) qatlam-qatlam yotadi; ular ostida granit, undan pastda bazalt qavati joylashgan. Granit va bazalt magma sovishidan hosil bo‘lgan, shuning uchun magmatik (otqindi) jinslar deyiladi; okean tagida po‘st ikki qavat – cho‘kindi va bazalt. Toshko‘mir va neft qadimgi o‘simlik va jonivorlar qoldig‘idan paydo bo‘lgan. Litosfera yaxlit emas, yirik plitalarga bo‘lingan; plitalar yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi. Ular to‘qnashgan yoki ajralgan joylarda tog‘lar (And), yoysimon orollar (Yapon orollari), chuqur botiqlar (Mariana) hosil bo‘ladi, vulqonlar va zilzilalar ko‘p bo‘ladi: Tinch okean «olov halqasi» va Alp–Himolay mintaqasi shunday. Foydali qazilmalar uch guruhga bo‘linadi: yoqilg‘i (torf, ko‘mir, neft, gaz), rudali (temir, mis, aluminiy, qo‘rg‘oshin, rux, oltin, kumush) va noruda (osh tuzi, kaliy tuzi, qurilish materiallari).
Qurilishda ishlatiladigan sement ohaktosh va gil kabi jinslardan tayyorlanadi. Uyning devoridagi qattiq massa tog‘ jinslaridan boshlangan. Tog‘ jinslari shunday kundalik hayotimizga kirib kelgan.
Quruvchi qurilish materiallarini tanlaydi, geolog foydali qazilma topadi, konchi ularni yer ostidan olib chiqadi.
Hovlida yoki ko‘chada ikkita tosh yoki g‘isht parchasiga (qo‘lga olmay, yaqindan) qarab, rangi va donadorligidagi farqni ayting.
«Jinslar kolleksiyasi»: ota-onangiz bilan xavfsiz joydan (park, daryo qirg‘og‘ida emas, ko‘cha chetida emas) 3–4 xil tosh yig‘ib, yuving, daftarga rasmini chizing. Toshlarni og‘izga olmang, qo‘l yuvib oling.