ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Havoning namligi va yog‘inlar

Darslar 25 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
25

Havoning namligi va yog‘inlar

Darslik: 25- §, 84–87-betlar
MaqsadHavo namligi, bulut turlari, yog‘in turlari va yog‘in o‘lchashni bilish.
Yangi so‘zlar
mutlaq namlik · absolute humiditynisbiy namlik · relative humiditybulut · cloudyog‘in · precipitation
Tushuntirish

Troposferada doim ko‘zga ko‘rinmaydigan suv bug‘i bor; u okean, ko‘l, tuproq va o‘simliklardan bug‘lanib ko‘tariladi. Havo qancha issiq bo‘lsa, shuncha ko‘p bug‘ ushlaydi: 1 m³ havo 0 °C da taxminan 5 g, +10 °C da 9 g, +20 °C da 17 g, +30 °C da 30 g gacha bug‘ tutadi. 1 m³ havodagi bug‘ miqdori (gramm) mutlaq namlik; u havo sig‘dira oladigan eng ko‘p miqdorga nisbatan foizda ifodalansa, nisbiy namlik bo‘ladi (30 °C da 15 g bo‘lsa, 15 : 30 × 100 = 50 %). Namlik gigrometr bilan o‘lchanadi. Havo sovib, bug‘ mayda tomchi yoki muz zarrachalariga aylansa, bulut hosil bo‘ladi; bulutlar uch asosiy turda: to‘p-to‘p, qat-qat va patsimon. Tomchilar yirik bo‘lib, yomg‘ir bo‘lib yog‘adi; sovuqda qor, baland to‘p-to‘p bulutdan do‘l tushadi. Bulutsiz havodan shudring (qishda qirov) tushadi. Yog‘in o‘lchagich bilan yog‘in mm da o‘lchanadi. Toshkentda yillik yog‘in taxminan 400 mm, g‘arbiy tekisliklarda 100–200 mm, sharqiy tog‘larda 800–900 mm va undan ko‘p; dunyoda eng sernam joylarda (Hindistondagi Mavsinram) yiliga 10 000 mm dan ortiq. Namlanish darajasi = yillik yog‘in : yillik bug‘lanish; O‘zbekiston tekisliklarida bug‘lanish yog‘indan bir necha marta ko‘p (masalan, 300 : 1500 = 0,2), ya’ni nam yetishmaydi, shuning uchun sug‘orish kerak.

01020305917300 °C+10 °C+20 °C+30 °C1 m³ havoda bug‘, g
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yozning quruq kunlarida yuvilgan kiyim tez quriydi, nam yoki yomg‘irli kunlarda esa uzoq vaqt namligicha qoladi. Havoda suv bug‘i qancha ko‘p bo‘lsa, kiyim shuncha sekin quriydi. Havo namligi kundalik ishlarga ta’sir qiladi.

Kim ishlatadi

Meteorolog namlikni o‘lchaydi, bog‘bon issiqxonada namlikni boshqaradi, muzey xodimi kitoblar uchun mos namlikni saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ho‘l qo‘lingizni havoda silkitib, qanchalik tez qurishini kuzating va bugun havo quruq yoki nam ekani haqida bir gap yozing.

Namunalar
ƒFormula
24 : 30 × 100 = 80 %
nisbiy namlik
30 °C da havo 30 g bug‘ sig‘dira oladi. Havoda 24 g bo‘lsa, nisbiy namlik 24 : 30 × 100 = 80 %.
+30 °C30 g+10 °C9 g21 g → tomchilar
30 g bug‘li +30 °C havo +10 °C gacha sovisa, u faqat 9 g saqlay oladi; ortiqcha 30 – 9 = 21 g bug‘ tomchiga aylanadi (bulut, shudring).
Sinfda faoliyat

«Bulut shishada»: katta kishi yordamida shaffof idishda issiq suv ustiga muz solingan likopcha qo‘yilsa, idish ichida bug‘ sovuq likopcha ostida tomchi hosil qiladi. Qaynoq suv va bug‘dan ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Xonadagi 1 m³ havoda 12 g suv bug‘i bor. Bu son mutlaq namlikmi yoki nisbiy namlik? Nisbiy namlik qanday birlikda ifodalanadi?
2
+30 °C da havoda 6 g bug‘ bor (eng ko‘pi 30 g). Nisbiy namlik necha foiz?
3
Yillik yog‘in 300 mm, yillik bug‘lanish 1500 mm. Bug‘lanish yog‘indan necha marta ko‘p?
4
Nima uchun tog‘larda tekislikka qaraganda yog‘in ko‘p yog‘adi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPaxta chigiti uchun ekish kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →