☰ Mundarija · Geografiya

Havo harorati va bosimi

Darslar 22 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
22

Havo harorati va bosimi

Darslik: 22- §, 75–78-betlar
MaqsadHavo haroratini o‘lchash, o‘rtacha va amplitudani hisoblash hamda havo bosimi va uning o‘zgarishini tushunish.
Yangi so‘zlar
termometr · thermometeramplituda · amplitude (range)havo bosimi · air pressurebarometr · barometer
Tushuntirish

Havo harorati termometr bilan o‘lchanadi: u yer yuzasidan 2 m balandda, Quyosh nuri tushmaydigan soyada turadi. Sutkalik o‘rtacha haroratni topish uchun kun davomidagi o‘lchovlar (darslikda har 3 soatda 8 marta) qo‘shilib, o‘lchovlar soniga bo‘linadi; oylik o‘rtacha harorat kunlik o‘rtachalarni qo‘shib kunlar soniga bo‘lish bilan, yillik o‘rtacha esa 12 oy o‘rtachasini qo‘shib 12 ga bo‘lish bilan topiladi. Harorat kunduzi soat 14–15 larda eng yuqori, quyosh chiqishi oldidan eng past bo‘ladi. Eng yuqori va eng past harorat farqi amplituda deyiladi: sutkalik amplituda dengizda 1–2 °C, cho‘lda 15–20 °C gacha; yillik amplituda ekvatordan qutbga tomon ortadi (Toshkentda taxminan 26 °C). Harorat balandlik bilan har 1000 m da taxminan 6 °C ga pasayadi. Havo bosimi – havoning Yer yuzasiga va undagi hamma narsaga bosimi: 1 sm² yuzaga taxminan 1 kg kuch bilan bosadi. Barometr bilan o‘lchanadi; dengiz sathida 0 °C da normal bosim 760 mm simob ustuni (mm Hg), yer yuzasi yaqinida har 100 m ko‘tarilganda bosim taxminan 10 mm Hg ga kamayadi. Simobli termometr yoki barometr sinsa, simobga qo‘l tegizmang – u zaharli, katta kishiga ayting.

Namunalar
Kun davomidagi 8 ta o‘lchov: –2, –3, –1, 3, 7, 8, 4, 0 °C. Yig‘indi 16, o‘rtacha 16 : 8 = 2 °C; amplituda 8 – (–3) = 11 °C.
Dengiz bo‘yida bosim 760 mm Hg bo‘lsa, 600 m balandlikdagi joyda u taxminan 760 – 60 = 700 mm Hg bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Haroratni o‘lchaymiz»: katta kishi yordamida xona termometri bilan soyada, quyoshda va yerga yaqin joyda harorat o‘lchanadi; natijalar jadvalga yoziladi. Shisha termometrni qattiq ushlamang, urmang.

Mashq
1
Kun davomida 4 marta o‘lchangan harorat: 6, 10, 14, 10 °C. O‘rtacha harorat necha °C?
2
O‘lchovlar: 1, 0, 2, 6, 10, 11, 8, 2 °C (8 ta). O‘rtacha harorat necha °C?
3
Dengiz sathida bosim 760 mm Hg. 1200 m balandlikda taxminan necha mm Hg bo‘ladi (har 100 m da 10 mm kamayadi)?
4
Nima uchun odam havo bosimini sezmaydi?