Darslar 23 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
23
Amaliy mashg‘ulot: harorat va bosim
Darslik: 23- §, 79-bet
MaqsadSutkalik o‘rtacha harorat, yillik amplituda hamda balandlikka qarab harorat va bosim o‘zgarishini hisoblash.
Yangi so‘zlar
sutkalik o‘rtacha harorat · mean daily temperatureyillik amplituda · annual amplitudeharorat grafigi · temperature graphnormal bosim · normal pressure
Tushuntirish
Bu amaliy mashg‘ulotda uch ish bajariladi. 1) Sutkalik o‘rtacha harorat: 8 ta o‘lchovni qo‘shib 8 ga bo‘lamiz. 2) Yillik amplituda: 12 oy ichidan eng issiq oy o‘rtachasidan eng sovuq oy o‘rtachasini ayiramiz; harorat grafigini chizish uchun vertikal chiziqqa harorat, gorizontalga oylarning bosh harfi yoziladi va har oy uchun nuqta qo‘yib, nuqtalar tutashtiriladi. 3) Balandlik bilan o‘zgarish: harorat har 1000 m da 6 °C ga pasayadi, bosim har 100 m da 10 mm Hg ga kamayadi. Masalan, tekislikda +30 °C va 740 mm Hg bo‘lsa, 1500 m balandlikda harorat 30 – 6 × 1,5 = +21 °C (1,5 ni 15 : 10 deb hisoblang), bosim esa 740 – 150 = 590 mm Hg. Hisob-kitoblarni daftarda ketma-ket yozing va javobni tekshiring.
Namunalar
Oylik o‘rtachalar (°C): yanvar 0, fevral 2, mart 8, aprel 14, may 19, iyun 24, iyul 27, avgust 25, sentabr 20, oktabr 13, noyabr 7, dekabr 2 (o‘quv misoli). Eng issiq – iyul 27, eng sovuq – yanvar 0, amplituda 27 – 0 = 27 °C.
Tekislikda 755 mm Hg; tog‘ ustida 900 m balandlikda bosim 755 – 90 = 665 mm Hg.
Sinfda faoliyat
«Grafik chizamiz»: katakli qog‘ozda yuqoridagi 12 oylik harorat jadvalidan grafik chizing; eng yuqori va eng past nuqtani belgilab, amplitudani toping.
Mashq
1
Sutkalik o‘rtacha haroratni toping: 5, 4, 6, 11, 17, 19, 12, 6 °C.
10
2
Iyul +28 °C, yanvar –4 °C. Yillik amplituda necha °C? (–4 ni ayirish uchun 28 + 4 deb hisoblang.)
32
3
Tog‘ etagida +32 °C va 730 mm Hg. 2000 m balandlikda harorat va bosim qancha (6 °C/1000 m, 10 mm/100 m)? Bosimni toping.
530
4
Yuqoridagi tog‘ misolida 2000 m balandlikdagi haroratni toping.