ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Geografik kashfiyotlar va zamonaviy geografiya

Darslar 2 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
2

Geografik kashfiyotlar va hozirgi zamon geografiyasi

Darslik: 2- §, 7–10-betlar
MaqsadQadimgi olimlar, bobokalonlarimiz va buyuk sayyohlarning geografiyaga qo‘shgan hissasini hamda hozirgi geografiya usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
kashfiyot · discoveryekspeditsiya · expeditionsun’iy yo‘ldosh · artificial satellitexarita · map
Tushuntirish

Qadim zamonlardan odamlar o‘zlari yashaydigan joyni yaxshi bilishga intilgan, yangi yerlarni kashf etib, eng sodda xaritalar chizgan. Miloddan avvalgi 3-asrda Eratosfen Yerning kattaligini ancha aniq hisoblab, dunyo xaritasini tuzgan, milodiy 2-asrda esa Ptolemey undan mukammalroq xarita yaratgan. Bobokalonlarimizdan Muhammad al-Xorazmiy (783–850) «Surat ul-Arz» kitobini yozgan; Abu Rayhon Beruniy (973–1048) Shimoliy yarimshar globusini yasab, Yer sharining narigi tomonida ham quruqlik bor, deb yozgan; Mahmud Koshg‘ariy (11-asr) va Nosir Xisrav (1004–1088) ham xarita va sayohat asarlari bilan nom qoldirgan. Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) «Boburnoma»da Farg‘ona vodiysi, Afg‘oniston va Hindiston tabiatini tasvirlagan. 1492-yilda Kolumb Amerikaga, 1498-yilda Vasko da Gama Afrikani aylanib Hindistonga yetib bordi; 1519–1522-yillarda Magellan boshlagan ekspeditsiya dunyoni aylanib chiqib, Yerning sharsimonligini isbotladi. 1820-yilda Bellinsgauzen va Lazarev Antarktidani kashf etdi. Hozir geograflar kompyuter, kosmik suratlar va sun’iy yo‘ldoshlardan foydalanadi.

mil. avv. 3-asrEratosfen2-asrPtolemey783–850Xorazmiy973–1048Beruniy1492Kolumb1519–1522Magellan1820Antarktida
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab sayohatidan oldin bola yo‘lni xaritadan ko‘rib, qayerda to‘xtashni rejalashtirdi. Qadimgi sayohatchilar ham yo‘lga chiqishdan oldin eski xaritalar va yo‘l bilganlarning so‘zlariga tayangan. Yaxshi rejalashtirish uzoq yo‘lni osonlashtiradi.

Kim ishlatadi

Ekspeditsiya a’zosi yangi joylarni o‘rganadi, xaritachi hududlarni xaritaga tushiradi, gid sayyohlarga tarixiy yo‘llarni ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabingizdan eng yaqin qiziq joygacha bo‘lgan yo‘lni daftarga uchta belgi (bino, ko‘cha, daraxt) bilan oddiy chizing.

Namunalar
Magellan yo‘liSevilya
Magellan ekspeditsiyasi 1519-yilda boshlanib 1522-yilda tugagan, ya’ni dunyoni aylanib chiqish taxminan 3 yil davom etgan. Kemalar g‘arbga qarab suzib, sharqdan qaytgan va Tinch okeanni kesib o‘tgan.
Hozir telefon yoki navigatordagi GPS Yerning sun’iy yo‘ldoshlari yordamida joyingiz qayerdaligini aniqlaydi; qadimda bu uchun faqat yulduzlar va oddiy xaritalar bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«Vaqt chizig‘i»: sinf devoriga katta chiziq chiziladi; o‘quvchilar Eratosfen, Ptolemey, Xorazmiy, Beruniy, Kolumb, Magellan, Bellinsgauzen kartochkalarini yillari bo‘yicha tartib bilan yopishtiradi.

Mashq
1
Quyidagilarni juftlang: Beruniy, Xorazmiy, Bobur – «Surat ul-Arz», «Boburnoma», Shimoliy yarimshar globusi.
2
Beruniy 973-yilda tug‘ilib, 1048-yilda vafot etgan. U necha yil yashagan?
3
Kolumb Amerikaga 1492-yilda, Bellinsgauzen va Lazarev Antarktidani 1820-yilda kashf etgan. Oradan necha yil o‘tgan?
4
Magellan ekspeditsiyasi Yer haqida qanday muhim xulosani isbotladi va nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDevoriy rejalovchi: qaysi taqvim?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →