Darslar 11 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
11
Geografik koordinatalar
Darslik: 11- §, 38–40-betlar
MaqsadGeografik kenglik, uzunlik va koordinatalarni xaritada aniqlash.
Globus va xaritadagi meridian va parallellar kesishib daraja to‘rini hosil qiladi; u yordamida Yer yuzidagi istalgan nuqta o‘rnini aniqlash mumkin. Geografik kenglik – ekvatordan berilgan nuqtagacha meridian yoyining gradusdagi kattaligi: ekvator 0°, qutblar 90°; ekvatordan shimolda shimoliy, janubda janubiy kenglik. Geografik uzunlik – Bosh meridiandan berilgan nuqtagacha parallel yoyining gradusdagi kattaligi: 0° dan 180° gacha, Bosh meridiandan sharqda sharqiy, g‘arbda g‘arbiy uzunlik. Nuqtaning kenglik va uzunligi uning geografik koordinatasi deyiladi. Masalan, Toshkent taxminan 41° shimoliy kenglik va 69° sharqiy uzunlikda, Rim 42° sh.k. va 12° sh.u. atrofida joylashgan. Hozir koordinatalarni Yerning sun’iy yo‘ldoshlari yordamida ishlaydigan GPS asboblari ham aniqlaydi.
Namunalar
Toshkent: 41° sh.k., 69° sh.u. – u ekvatordan shimolda va Bosh meridiandan sharqda, ya’ni Shimoliy va Sharqiy yarimsharlarda joylashgan.
Kanberra taxminan 35° janubiy kenglik va 149° sharqiy uzunlikda: Janubiy va Sharqiy yarimsharlarda.
Sinfda faoliyat
«Dengiz jangi»: katakli daftarda 10×10 maydon chizib, har bir katakni harf va raqam bilan belgilang; sherigingiz yashirgan «kema»ni koordinatalar so‘rab toping. Bu geografik koordinatalarga tayyorlaydi.
Mashq
1
Nuqta ekvatordan shimolga meridian bo‘ylab 30° uzoqlikda. Uning kengligi qanday yoziladi? Shimoliy qutbning kengligi-chi?
30° shimoliy kenglik (30° sh.k.); Shimoliy qutb – 90° sh.k.
2
Nuqta 20° janubiy kenglik va 60° g‘arbiy uzunlikda. U qaysi yarimsharlarda?
Janubiy va G‘arbiy yarimsharlarda.
3
Termiz taxminan 37° shimoliy kenglikda. Agar 1° meridian yoyi taxminan 111 km bo‘lsa, Termizdan ekvatorgacha taxminan necha km?
4107
4
Nima uchun nuqtaning o‘rnini aniqlash uchun faqat kenglik yetarli emas?
Chunki bir parallelda juda ko‘p nuqta bor; uzunlik esa shu parallel bo‘ylab qaysi nuqta ekanini ko‘rsatadi.