ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Geografik koordinatalar

Darslar 11 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
11

Geografik koordinatalar

Darslik: 11- §, 38–40-betlar
MaqsadGeografik kenglik, uzunlik va koordinatalarni xaritada aniqlash.
Yangi so‘zlar
daraja to‘ri · degree gridgeografik kenglik · geographic latitudegeografik uzunlik · geographic longitudegeografik koordinata · geographic coordinates
Tushuntirish

Globus va xaritadagi meridian va parallellar kesishib daraja to‘rini hosil qiladi; u yordamida Yer yuzidagi istalgan nuqta o‘rnini aniqlash mumkin. Geografik kenglik – ekvatordan berilgan nuqtagacha meridian yoyining gradusdagi kattaligi: ekvator 0°, qutblar 90°; ekvatordan shimolda shimoliy, janubda janubiy kenglik. Geografik uzunlik – Bosh meridiandan berilgan nuqtagacha parallel yoyining gradusdagi kattaligi: 0° dan 180° gacha, Bosh meridiandan sharqda sharqiy, g‘arbda g‘arbiy uzunlik. Nuqtaning kenglik va uzunligi uning geografik koordinatasi deyiladi. Masalan, Toshkent taxminan 41° shimoliy kenglik va 69° sharqiy uzunlikda, Rim 42° sh.k. va 12° sh.u. atrofida joylashgan. Hozir koordinatalarni Yerning sun’iy yo‘ldoshlari yordamida ishlaydigan GPS asboblari ham aniqlaydi.

0°30°60°90°0°30°60°ToshkentRim41° sh.k.69° sh.u.
180°G‘120°G‘60°G‘0°60°Sh120°Sh180°Sh90°J60°J30°J0°30°Sh60°Sh90°Sh

41° shimoliy keng., 69° sharqiy uz.

Yarim shar: shimoliy · sharqiy

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dengizda kema yordam so‘raganda o‘z o‘rnini kenglik va uzunlik bilan aytadi: ikkita raqam bilan joyni topib bo‘ladi. Aks holda okeanning o‘rtasida «mana shu yerda» deyish yetmaydi. Koordinatalar har qanday nuqtani aniq belgilaydi.

Kim ishlatadi

Kema kapitani va uchuvchi o‘z o‘rnini koordinata bilan bildiradi, qutqaruvchi voqea joyini koordinata orqali topadi, geodezist yer nuqtalarini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfdagi o‘z o‘rningizni ikkita raqam bilan ayting (masalan, «qator 2, parta 3»), do‘stingiz topsin.

Namunalar
Toshkent
Toshkent: 41° sh.k., 69° sh.u. – u ekvatordan shimolda va Bosh meridiandan sharqda, ya’ni Shimoliy va Sharqiy yarimsharlarda joylashgan.
Kanberra
Kanberra taxminan 35° janubiy kenglik va 149° sharqiy uzunlikda: Janubiy va Sharqiy yarimsharlarda.
Sinfda faoliyat

«Dengiz jangi»: katakli daftarda 10×10 maydon chizib, har bir katakni harf va raqam bilan belgilang; sherigingiz yashirgan «kema»ni koordinatalar so‘rab toping. Bu geografik koordinatalarga tayyorlaydi.

Mashq
1
Nuqta ekvatordan shimolga meridian bo‘ylab 30° uzoqlikda. Uning kengligi qanday yoziladi? Shimoliy qutbning kengligi-chi?
2
Nuqta 20° janubiy kenglik va 60° g‘arbiy uzunlikda. U qaysi yarimsharlarda?
3
Termiz taxminan 37° shimoliy kenglikda. Agar 1° meridian yoyi taxminan 111 km bo‘lsa, Termizdan ekvatorgacha taxminan necha km?
4
Nima uchun nuqtaning o‘rnini aniqlash uchun faqat kenglik yetarli emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIpak yo‘li kuni uchun stendHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →