Yerning shakli va o‘lchamlari
Qadimda xalqlar Yerni yassi yoki hayvonlar ko‘tarib turgan deb tasavvur qilgan. Miloddan avvalgi 4-asrda Aristotel Yerning sharsimonligini isbotladi: dengizda kema qirg‘oqqa yaqinlashganda avval machtasi, keyin korpusi ko‘rinadi; Oy tutilganda Yerning soyasi doira shaklida bo‘ladi; yuqoriga ko‘tarilgan sari ufq kengayadi. Globus – Yerning kichraytirilgan modeli; Yevropada birinchi globusni 1492-yilda Martin Bexaym yasagan. Yer o‘z o‘qi atrofida aylanadi, o‘qning Yer yuzasini kesgan ikki nuqtasi Shimoliy va Janubiy qutblardir. Qutblardan barobar uzoqlikdagi katta aylana ekvator deyiladi; uning uzunligi taxminan 40 000 km (aniqrog‘i 40 075 km) va u Yerni Shimoliy hamda Janubiy yarimsharlarga ajratadi. Ekvatorga parallel aylanalar parallellar, qutblarni tutashtiruvchi yarim aylanalar meridianlar deyiladi; Grinvich rasadxonasidan o‘tgan meridian Bosh meridian hisoblanadi. Yer ideal shar emas: markazdan sirtgacha masofa ekvatorda 6378 km, qutblarda 6357 km, shuning uchun uning shakli geoid deyiladi; Yer yuzasi maydoni taxminan 510 mln km².
Uzoq shaharga uchadigan samolyotning yo‘li tekis xaritada egri chiziqqa o‘xshaydi. Yer shar shaklida bo‘lgani uchun eng qisqa yo‘l aslida shunday yoy bo‘ylab o‘tadi. Globusda esa bu yo‘l to‘g‘ri tuyuladi.
Uchuvchi eng qisqa yo‘lni tanlaydi, kema kapitani okean yo‘lini rejalashtiradi, globus yasovchi Yerning kichik modelini tayyorlaydi.
Agar yumaloq narsa (masalan, koptok) bo‘lsa, ustida ikki nuqtani belgilab, ularni ip bilan tutashtiring; so‘ng ipni tekis qog‘ozda qanday ko‘rinishini taqqoslang.
| Yer raqamlarda | Qiymat |
|---|---|
| Ekvator uzunligi | 40 075 km |
| Markazdan ekvatorgacha | 6378 km |
| Markazdan qutbgacha | 6357 km |
| Yer yuzi maydoni | taxminan 510 mln km² |
«Globus bo‘ylab sayohat»: globusda ekvator, Bosh meridian, Shimoliy va Janubiy qutblarni toping; keyin qog‘oz ip bilan ekvatorning uzunligi globusdagi masshtab bo‘yicha qancha ekanini o‘lchang.