☰ Mundarija · Geografiya

Tabiat zonalari

Darslar 29 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
29

Tabiat zonalari

Darslik: 29- §, 96–100-betlar
MaqsadTabiat kompleksi va tabiat zonalarini, ularning o‘ziga xosligini va balandlik mintaqalanishini bilish.
Yangi so‘zlar
tabiat kompleksi · natural complextabiat zonasi · natural zonesavanna · savannatundra · tundra
Tushuntirish

Tog‘ jinslari, suv, havo, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi – tabiat komponentlari; ular bir-biri bilan bog‘lanib, tabiat kompleksini hosil qiladi (bittasi o‘zgarsa, boshqalari ham o‘zgaradi). Yer sharsimon bo‘lgani uchun Quyosh issiqligi ekvatordan qutblarga kamayadi, shuning uchun iqlimi, tuprog‘i, o‘simligi va hayvonot dunyosi bilan bir-biridan farq qiladigan yirik tabiat komplekslari – tabiat zonalari ekvatordan qutblarga tomon almashinadi. Ekvatorial o‘rmonlar zonasida harorat yil bo‘yi ≈ +25 °C, yog‘in yiliga 2000 mm dan ko‘p; undan keyin mavsumiy nam tropik o‘rmonlar, savannalar (baland o‘t, kam daraxt, fil, sher, zebra), chala cho‘l va cho‘llar (yog‘in kam; yantoq, saksovul, tuya, kaltakesak), dashtlar, aralash va keng bargli o‘rmonlar, tayga, tundra (pakana qayin, mox, lishayniklar) va muz cho‘llari keladi. Tabiat tog‘ etagidan cho‘qqisiga qarab ham o‘zgaradi – bu balandlik mintaqalanishi. O‘zbekistonning ko‘p qismi cho‘l va chala cho‘l zonasida, tog‘li hududlari esa balandlik mintaqalarida joylashgan.

Namunalar
Savannada yog‘in asosan yozda yog‘adi, daraxtlar siyrak, baland o‘tlar ko‘p; fil, jirafa, sher shu yerda yashaydi.
Tog‘ etagida cho‘l yoki dasht, yuqoriroqda o‘rmon va o‘tloq, eng yuqorida qor va muz – bu bitta tog‘da zonalar almashinishi.
Sinfda faoliyat

«Zonalar xaritasi»: yozuvsiz xaritaga tabiat zonalarini rangli qalamlar bilan bo‘yab, har bir zonaning bitta o‘simlik va bitta hayvonini yozing.

Mashq
1
O‘rmonda daraxtlar kesib tashlansa, shu tabiat kompleksining boshqa komponentlari (tuproq, hayvonlar, suv) qanday o‘zgaradi?
2
Ekvatorial o‘rmonda yillik yog‘in 2000 mm, cho‘lda 100 mm. Ekvatorial o‘rmonda necha marta ko‘p?
3
Savanna va tundra o‘rtasidagi ikkita farqni ayting.
4
Afrikada ekvatordan shimolga – O‘rta yer dengizi tomon yurgan sayyoh nima uchun yo‘lda o‘rmon, savanna va cho‘lni ketma-ket ko‘radi?