Tabiat zonalari
Tog‘ jinslari, suv, havo, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi – tabiat komponentlari; ular bir-biri bilan bog‘lanib, tabiat kompleksini hosil qiladi (bittasi o‘zgarsa, boshqalari ham o‘zgaradi). Yer sharsimon bo‘lgani uchun Quyosh issiqligi ekvatordan qutblarga kamayadi, shuning uchun iqlimi, tuprog‘i, o‘simligi va hayvonot dunyosi bilan bir-biridan farq qiladigan yirik tabiat komplekslari – tabiat zonalari ekvatordan qutblarga tomon almashinadi. Ekvatorial o‘rmonlar zonasida harorat yil bo‘yi ≈ +25 °C, yog‘in yiliga 2000 mm dan ko‘p; undan keyin mavsumiy nam tropik o‘rmonlar, savannalar (baland o‘t, kam daraxt, fil, sher, zebra), chala cho‘l va cho‘llar (yog‘in kam; yantoq, saksovul, tuya, kaltakesak), dashtlar, aralash va keng bargli o‘rmonlar, tayga, tundra (pakana qayin, mox, lishayniklar) va muz cho‘llari keladi. Tabiat tog‘ etagidan cho‘qqisiga qarab ham o‘zgaradi – bu balandlik mintaqalanishi. O‘zbekistonning ko‘p qismi cho‘l va chala cho‘l zonasida, tog‘li hududlari esa balandlik mintaqalarida joylashgan.
| № | Tabiiy zona (ekvatordan qutbgacha) |
|---|---|
| 1 | ekvatorial o‘rmonlar |
| 2 | o‘zgaruvchan-nam tropik o‘rmonlar |
| 3 | savannalar |
| 4 | yarim cho‘l va cho‘llar |
| 5 | dashtlar |
| 6 | aralash va keng bargli o‘rmonlar |
| 7 | tayga |
| 8 | tundra |
| 9 | muzli cho‘llar |
Bozorda banan va tarvuz yonma-yon turadi. Banan issiq va nam o‘lkalarda, tarvuz esa issiq va quruq joylarda yaxshi pishadi. Qayerda nima o‘sishi tabiiy zonaga bog‘liq.
Dehqon zonaga mos ekin tanlaydi, tabiat muhofazachisi zonadagi turlarni asraydi, sayohat tashkilotchisi turli zonalarga yo‘nalish tuzadi.
Ikki o‘simlik yoki hayvonni tanlab, qaysi tabiiy zonada yashashini taxmin qiling va atlasda yoki kattadan so‘rab tekshiring.
«Zonalar xaritasi»: yozuvsiz xaritaga tabiat zonalarini rangli qalamlar bilan bo‘yab, har bir zonaning bitta o‘simlik va bitta hayvonini yozing.