ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yerning ichki tuzilishi

Darslar 13 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
13

Yerning ichki tuzilishi

Darslik: 13- §, 43–45-betlar
MaqsadYerning ichki qobiqlari – Yer po‘sti, mantiya va yadroni, ularning xususiyatlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Yer po‘sti · Earth’s crustmantiya · mantleyadro · coretashqi qobiqlar · outer shells (atmosphere, hydrosphere, biosphere)
Tushuntirish

Kosmosdan qaraganda Yerni havo qobig‘i – atmosfera, suv qobig‘i – gidrosfera va tirik organizmlar qobig‘i – biosfera o‘rab turganini ko‘ramiz. Ularning ostida qattiq tog‘ jinslaridan iborat Yer po‘sti yotadi; uning o‘rtacha qalinligi quruqlikda 35–40 km, okeanlar tagida taxminan 5 km, baland tog‘lar ostida esa 70 km dan oshadi. Po‘st ostida mantiya joylashgan, uning qalinligi taxminan 2900 km (darslikda 2860 km). Yer markazida yadro bor: tashqi yadro suyuq, ichki yadro qattiq, yadroning radiusi taxminan 3480 km (darslikda diametri 6940 km deb berilgan). Yer ichiga tushgan sari harorat ko‘tariladi – po‘stda taxminan har kilometrda 30 °C ga, yadroda 5000 °C dan yuqori. Yerning ichki qismini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rib bo‘lmaydi; uni vulqon moddalari va zilzila to‘lqinlarini o‘rganib bilib olamiz. Eng chuqur quduq (Kola, Rossiya) atigi 12 km dan sal ko‘proq chuqurlikka yetgan.

yadromantiyayer po‘sti: qalinligi 5–70 kmyadro radiusi ≈ 3480 km
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Apelsin po‘sti Yer po‘stiga o‘xshab, butun mevaga nisbatan juda yupqa. Yer po‘sti ham butun sayyora o‘lchamiga nisbatan yupqa qatlam. Po‘stni ko‘rib, Yerning ichi haqida taxmin qilish mumkin.

Kim ishlatadi

Geolog Yer qatlamlarini o‘rganadi, konchi yer ostida ishlaydi, seysmolog yer ichidagi tebranishlarni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qatlamlari bor uchta narsani (masalan, tort, kitob, piyoz) o‘ylab toping va ulardan qaysi biri Yer po‘sti, mantiya va yadroga o‘xshashini do‘stingizga ayting.

Namunalar
chuqurlik, km°C123204060801000+30 °C / km65 °C
Yuzada harorat +5 °C bo‘lsa, taxminan 2 km chuqurlikda har kilometrga 30 °C qo‘shsak, u +5 + 60 = +65 °C bo‘ladi.
Yer radiusi taxminan 6371 km, yadro radiusi 3480 km bo‘lsa, po‘st va mantiya birgalikda taxminan 6371 – 3480 = 2891 km qalinlikni tashkil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Yer – olma»: pishgan olma yoki shaftoli (yadro – danak, mantiya – etli qismi, po‘st – po‘stloq) kattalar yordamida pichoq bilan kesiladi; bolalar qobiqlar nomini kartochkalar bilan belgilaydi. Pichoqdan faqat katta kishi foydalanadi.

Mashq
1
Yerning ichki qobiqlarini sirtdan markazga qarab sanang.
2
Yuzada harorat +10 °C, har kilometrda o‘rtacha 30 °C ortadi. 3 km chuqurlikda harorat necha °C bo‘ladi?
3
Okean tagida po‘st qalinligi 5 km, quruqlikda 40 km. Quruqlikdagi po‘st necha km qalinroq?
4
Nima uchun Yerning ichki qismini olimlar bevosita o‘rgana olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYashil burchak uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →