☰ Mundarija · Geografiya

Yerning ichki tuzilishi

Darslar 13 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
13

Yerning ichki tuzilishi

Darslik: 13- §, 43–45-betlar
MaqsadYerning ichki qobiqlari – Yer po‘sti, mantiya va yadroni, ularning xususiyatlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Yer po‘sti · Earth’s crustmantiya · mantleyadro · coretashqi qobiqlar · outer shells (atmosphere, hydrosphere, biosphere)
Tushuntirish

Kosmosdan qaraganda Yerni havo qobig‘i – atmosfera, suv qobig‘i – gidrosfera va tirik organizmlar qobig‘i – biosfera o‘rab turganini ko‘ramiz. Ularning ostida qattiq tog‘ jinslaridan iborat Yer po‘sti yotadi; uning o‘rtacha qalinligi quruqlikda 35–40 km, okeanlar tagida taxminan 5 km, baland tog‘lar ostida esa 70 km dan oshadi. Po‘st ostida mantiya joylashgan, uning qalinligi taxminan 2900 km (darslikda 2860 km). Yer markazida yadro bor: tashqi yadro suyuq, ichki yadro qattiq, yadroning radiusi taxminan 3480 km (darslikda diametri 6940 km deb berilgan). Yer ichiga tushgan sari harorat ko‘tariladi – po‘stda taxminan har kilometrda 30 °C ga, yadroda 5000 °C dan yuqori. Yerning ichki qismini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rib bo‘lmaydi; uni vulqon moddalari va zilzila to‘lqinlarini o‘rganib bilib olamiz. Eng chuqur quduq (Kola, Rossiya) atigi 12 km dan sal ko‘proq chuqurlikka yetgan.

Namunalar
Yuzada harorat +5 °C bo‘lsa, taxminan 2 km chuqurlikda har kilometrga 30 °C qo‘shsak, u +5 + 60 = +65 °C bo‘ladi.
Yer radiusi taxminan 6371 km, yadro radiusi 3480 km bo‘lsa, po‘st va mantiya birgalikda taxminan 6371 – 3480 = 2891 km qalinlikni tashkil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Yer – olma»: pishgan olma yoki shaftoli (yadro – danak, mantiya – etli qismi, po‘st – po‘stloq) kattalar yordamida pichoq bilan kesiladi; bolalar qobiqlar nomini kartochkalar bilan belgilaydi. Pichoqdan faqat katta kishi foydalanadi.

Mashq
1
Yerning ichki qobiqlarini sirtdan markazga qarab sanang.
2
Yuzada harorat +10 °C, har kilometrda o‘rtacha 30 °C ortadi. 3 km chuqurlikda harorat necha °C bo‘ladi?
3
Okean tagida po‘st qalinligi 5 km, quruqlikda 40 km. Quruqlikdagi po‘st necha km qalinroq?
4
Nima uchun Yerning ichki qismini olimlar bevosita o‘rgana olmaydi?