Yerning o‘z o‘qi va Quyosh atrofida aylanishi
Yer o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa 24 soatda bir marta aylanadi; bu vaqt bir sutka. Quyosh nuri Yerning faqat bir yarmini yoritgani uchun kecha va kunduz almashinadi. Yer Quyosh atrofini 365 sutka va taxminan 6 soatda aylanib chiqadi; yil 365 kun deb olinadi, 4 yilda yig‘ilgan 6 soatlar bir sutka beradi, shuning uchun har to‘rtinchi yil kabisa yili bo‘lib, fevral 29 kun bo‘ladi. Yer o‘qi orbita tekisligiga nisbatan og‘gan (taxminan 23,5°) holda aylangani uchun Quyosh turli fasllarda turli balandlikka ko‘tariladi va fasllar almashadi. Taxminan 20–21-iyunda (darslikda 22-iyun) Shimoliy yarimsharda kunduz eng uzun – Quyoshning yozgi turish kuni, taxminan 21–22-dekabrda eng qisqa – qishki turish kuni; taxminan 20–21-martda (darslikda 21-mart) va 22–23-sentabrda kun va tun deyarli teng – bahorgi va kuzgi tengkunlik. Quyosh 23,5° shimoliy va janubiy kengliklarda tik tepaga keladi – bu Shimoliy va Janubiy tropiklar; 66,5° kengliklardagi chiziqlar qutbiy doiralar. Shu chiziqlar Yerni bitta issiq, ikkita mo‘tadil va ikkita sovuq mintaqaga ajratadi; O‘zbekiston mo‘tadil mintaqada joylashgan.
21-iyun · Quyosh tepada: kenglik 23,4°
Tush paytida Quyosh balandligi = 90° − |φ − 23,4°| = 73,4°
Kun uzunligi: 14 soat 51 daq
Yozda maktabdan qaytganda hali yorug‘, qishda esa shom tez tushadi. Yer Quyosh atrofida aylanib, o‘qi bir tomonga qiyaligi uchun fasllarda kun uzunligi o‘zgaradi. Shu sababli yozda ko‘proq ochiq havoda bo‘lish mumkin.
Dehqon ekin vaqtini fasllarga qarab rejalashtiradi, quyosh energiyasi texnigi yilning har vaqtida quyosh nuri miqdorini hisobga oladi, taqvim tuzuvchi kun uzunligini hisoblaydi.
Bugun kun qachon yorishi va qachon qorong‘ilashini aniqlab, daftarga yozing. Bir oy keyin yana yozib, farqini ko‘ring.
«Chiroq va globus»: katta kishi yordamida stolda chiroq (qizigan lampochkaga tegmang) yoqiladi, globus yoki koptok sekin aylantiriladi. Yoritilgan va qorong‘u yarmi almashinishini kuzating; globusni aylantirib yurgan holda fasllar qanday hosil bo‘lishini muhokama qiling.