ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Gidrosfera. Dunyo okeani

Darslar 17 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
17

Gidrosferaning tarkibi. Dunyo okeani

Darslik: 17- §, 59–63-betlar
MaqsadGidrosfera tarkibini, okeanlarni, dengiz, qo‘ltiq, bo‘g‘iz va okean tubi relyefini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
gidrosfera · hydrosphereDunyo okeani · World Oceanbo‘g‘iz · straitexolot · echo sounder
Tushuntirish

Gidrosfera – Yerning suv qobig‘i; suv unda suyuq, qattiq (muz) va bug‘ holatida uchraydi. Gidrosfera suvining 96,5 % i Dunyo okeanida, 3,5 % i quruqlikdagi suvlarda; quruqlikdagi suvning deyarli yarmi muzliklarda, qariyb shuncha qismi yer ostida, daryo va ko‘llarda esa eng kam, lekin ular odamlar uchun eng qulay. Quyosh nuri okean suvini bug‘latadi, bug‘ yog‘in bo‘lib tushadi va daryolar orqali yana okeanga qaytadi – bu suvning tabiatda aylanishi. Dunyo okeani to‘rtta okeandan iborat: Tinch (eng katta va eng chuqur; maydoni butun quruqlikdan katta), Atlantika (ikkinchi), Hind (uchinchi) va Shimoliy Muz okeani (eng kichik va eng sovuq). Eng chuqur joy – Tinch okeandagi Mariana botig‘i, taxminan 11 km (zamonaviy o‘lchovlarda ≈ 10 935 m; darslikda 11 022 m). Dengizlar okeanning kichik qismlari, qo‘ltiq quruqlikka kirib borgan sayoz qism, bo‘g‘iz esa ikki suv havzasini tutashtiruvchi tor yo‘lak (Gibraltar). Okean tubida materik sayozligi (shelf, 200 m gacha), materik yonbag‘ri, okean tubi tekisliklari, suv osti tog‘lari va chuqur botiqlar bor. Chuqurlikni exolot o‘lchaydi: tovush suvda sekundiga ≈ 1500 m tezlikda tarqaladi, chuqurlik = 1500 × (vaqt : 2).

dengiz sathishelf (200 m gacha)qiyaliktubsiz tekislikchuqur botiq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kiyimdagi yorliqda boshqa mamlakat nomi yozilgan bo‘lishi mumkin. U yetib kelish uchun okean va dengizlardan o‘tgan yuk kemasida yo‘l bosgan bo‘lishi mumkin. Okeanlar mamlakatlarni savdo yo‘llari bilan bog‘laydi.

Kim ishlatadi

Kema kapitani yuk tashiydi, port xodimi kemalarni qabul qiladi, okeanolog dengiz sharoitini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yorlig‘i bor biror buyumning ishlab chiqarilgan joyini topib, xaritada u qaysi okean yoki quruqlik orqali kelgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
kema (exolot)3 s ↓3 s ↑suv sathidengiz tubi4500 m
Tovush to‘lqini dengiz tubiga borib qaytib kelishi uchun 6 s ketsa, bir tomonga 3 s ketgan; chuqurlik 1500 × 3 = 4500 m.
71%29%okeanquruqlik
Okean maydoni quruqlikdan katta: Yer yuzining 71 % i okean, 29 % i quruqlik.
Sinfda faoliyat

«Suv aylanishi»: katta kishi yordamida idishdagi issiq suv ustiga sovuq qopqoq tutiladi (bug‘dan ehtiyot bo‘ling, qo‘l tegizmang); qopqoqda tomchilar hosil bo‘lishini ko‘rib, yomg‘ir hosil bo‘lishi bilan solishtiring.

Mashq
1
Muz, havodagi suv bug‘i va daryo suvi – bularning hammasi Yerning qaysi qobig‘iga kiradi? Ular suvning qaysi holatlari?
2
Exolot signali dengiz tubidan 8 s da qaytib keldi. Dengiz necha metr chuqur?
3
Chuqurlik 7500 m bo‘lsa, tovush borib-qaytishi uchun necha sekund kerak?
4
Nima uchun okeanning suvi ichish va sug‘orish uchun yaramaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona xonasi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →