ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Daryolar

Darslar 18 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
18

Daryolar

Darslik: 18- §, 63–66-betlar
MaqsadDaryo va uning qismlarini, daryo havzasini, tog‘ va tekislik daryolarini va daryolarning to‘yinishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
manba · sourcemansab · mouthirmoq · tributarydaryo havzasi · river basin
Tushuntirish

Daryo – o‘zan deb ataluvchi chuqurlikda oqayotgan doimiy suv oqimi; o‘zan daryo vodiysining eng past qismi. Daryo boshlanadigan joy manba, okean, dengiz, ko‘l yoki boshqa daryoga quyiladigan joy mansab deyiladi; asosiy daryoga yon tomondan quyiladigan kichik daryolar irmoqlar. Barcha suvi bir daryoga oqib tushadigan quruqlik maydoni daryo havzasi, qo‘shni havzalarni ajratuvchi chegara suvayirg‘ich deyiladi; dunyodagi eng katta havza Amazonka daryosiniki (taxminan 7 mln km²). Tog‘ daryolari tez oqadi, vodiylari tor va chuqur; tekislik daryolari keng o‘zanda sekin oqadi. Daryo baland joydan tushsa sharshara hosil bo‘ladi: eng baland sharshara Venesuelaning Anxel sharsharasi (979 m), Viktoriya sharsharasi taxminan 108 m, Niagara taxminan 50 m. Daryolar yomg‘ir, qor, muzlik va yer osti suvlaridan to‘yinadi; Amudaryo va Zarafshon asosan qor va muzlik suvidan, Sirdaryo aralash to‘yinadi. Odamlar daryolarga suv omborlari, kanallar va elektr stansiyalar qurgan; suvni isrof qilmaslik va ifloslantirmaslik kerak.

manbaquyilish joyiirmoq (qo‘shilgan daryo)o‘zan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dehqon daryodan ariq orqali suvni dalaga yo‘naltiradi: suv balandroq joydan pastga oqadi, shuning uchun ariq to‘g‘ri nishablikda qaziladi. Daryo bo‘lmasa, dala quruq qolardi. Daryo suvi ekinlar uchun hayot manbai.

Kim ishlatadi

Gidrolog daryo suvi miqdorini o‘lchaydi, dehqon suvni dalaga taqsimlaydi, gidroenergetik daryo oqimidan elektr hosil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Mahallangizga eng yaqin ariq yoki daryo nomini kattalardan so‘rab bilib oling va u qayoqqa oqishini so‘rang.

Namunalar
masofa, kmbalandlik, m500100015001000200030000–2 m / km
Daryo tog‘dan 3000 m balandlikdan boshlanib, 1500 km dan keyin dengizga (0 m) quyilsa, har kilometrda o‘rtacha 3000 : 1500 = 2 m pasayadi.
SirdaryoTyan-ShanToshkent
Sirdaryo Tyanshan tog‘larida Norin nomi bilan boshlanadi, tekislikka chiqqach sekinlashadi va qum, loyqani cho‘ktiradi.
Sinfda faoliyat

«Daryo maketi»: katta kishi nazoratida qum solingan tog‘orada qiya ariqcha o‘yib, suv quying; suv qanday oqishini, irmoq va delta hosil bo‘lishini kuzating. Haqiqiy daryo va kanal bo‘yida o‘ynamang.

Mashq
1
Manba, mansab va irmoqning ma’nosini ayting.
2
Daryo 2400 m balandlikdan boshlanib 400 m balandlikdagi tekislikka chiqsa, necha metr tushgan?
3
Anxel sharsharasi 979 m, Viktoriya taxminan 108 m. Anxel necha metr baland?
02004006008001000979108AnxelViktoriyaBalandlik, m
4
Nima uchun tog‘ daryolari tekislik daryolariga qaraganda tezroq oqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki o‘yin kuni jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →