☰ Mundarija · Geografiya

Yil yakuni: umumlashtiruvchi takrorlash

Darslar 30 · 1 ta dars · P. Gulyamov, R. Qurbonniyozov, M. Avezov, N. Saidova. Geografiya (Tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi), 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «Mitti yulduz», Toshkent, 2020
30

Umumlashtiruvchi takrorlash (yil yakuni)

Darslik: 30- §, 100–101-betlar
MaqsadYil davomida o‘tilgan mavzularni (Yer, xarita, qobiqlar, ob-havo, tabiat zonalari) takrorlash va hisoblash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
tabiiy geografiya · physical geographygeografik koordinata · geographic coordinatesatmosfera · atmospheretabiat zonasi · natural zone
Tushuntirish

Yil davomida siz geografiyaning boshlang‘ich kursini o‘rgandingiz. Yer – Quyosh sistemasidagi 8 sayyoradan biri, shakli geoid, o‘z o‘qi atrofida 24 soatda va Quyosh atrofida 365 kunda aylanadi; shundan kecha-kunduz va fasllar kelib chiqadi. Joyni masshtab, azimut, balandlik va geografik koordinatalar (kenglik va uzunlik) bilan aniqlaymiz, xarita esa Yer yuzini kichraytirib shartli belgilar bilan ko‘rsatadi. Yerning qobiqlari: litosfera (po‘st, mantiya, yadro; plitalar, vulqon, zilzila, tog‘ jinslari va foydali qazilmalar), gidrosfera (Dunyo okeani, daryo, ko‘l, muzlik, yer osti suvlari), atmosfera (azot 78 %, kislorod 21 %; troposferada ob-havo) va biosfera (organizmlar). Ob-havo – hozirgi holat, iqlim – ko‘p yillik rejim; shamollar bosim farqidan hosil bo‘ladi. Tabiat ekvatordan qutblarga qarab zonalarga bo‘linadi. Takrorlashda sonli masshtabni nomliga o‘tkazish, haroratni balandlik bo‘yicha hisoblash, koordinata topish kabi masalalarni mustaqil yeching.

Namunalar
1 : 6 500 000 masshtabda 1 sm da 65 km bor (6 500 000 : 100 000); 1 : 3 200 000 da 1 sm da 32 km.
Tekislikda +24 °C bo‘lsa, 4000 m balandlikda harorat 24 – 6 × 4 = 0 °C bo‘ladi, shuning uchun baland tog‘larda qor yozda ham erimaydi.
Sinfda faoliyat

«Geografiya viktorinasi»: sinf 3 guruhga bo‘linadi; savollar kartochkalari («materik», «masshtab», «koordinata», «iqlim», «zona») bo‘yicha jamoalar ball yig‘adi; javoblar atlas bilan tekshiriladi.

Mashq
1
1 : 400 000 masshtabni nomli masshtabga aylantiring (1 sm da necha km).
2
1 : 6 500 000 masshtabda 1 sm da necha km bor?
3
Tekislikda harorat +27 °C. Chotqol tog‘ida 2500 m balandlikda taxminan necha °C bo‘ladi? (6 °C/1000 m, ya’ni 2500 m da 15 °C pasayadi: 27 – 15)
4
Yerning qobiqlarini sanang va har biriga bir belgi yozing.