☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Inson va o‘simliklar; Qizil kitob; o‘simliklar bo‘yicha takrorlash

Darslar 7–9 · 3 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
7

Inson o‘simliklar hayotiga qanday ta’sir o‘tkazadi?

Darslik: 1-qism, 30–33-betlar
MaqsadInson o‘simliklarga bevosita va bilvosita qanday zarar yetkazishini, yovvoyi o‘simliklar madaniylashtirilganini, botanika bog‘i nimaligini va daraxtlarni qanday asrash mumkinligini bilish.
Yangi so‘zlar
madaniy o‘simlik · cultivated plantyovvoyi o‘simlik · wild plantbotanika bog‘i · botanical gardenmakulatura · waste paper
Tushuntirish

Inson o‘simliklarga bevosita ham, bilvosita ham ta’sir qiladi. Bevosita zarar: o‘rmonlarni kesish, yong‘in chiqarish, o‘simlikni yulish va payhon qilish. Bilvosita zarar: havo, suv va tuproqni ifloslantirish, avtomobil gazlari. Masalan, saksovul yaxshi yoqilg‘i bo‘lgani uchun uni ko‘p kesishgan, sekin o‘sgani uchun u kamayib ketgan. Lekin inson o‘simliklarga foyda ham keltiradi. Taxminan 10 ming yil oldin odamlar o‘simliklarni ekib o‘stira boshlagan va eng yirik, mazali mevalarning urug‘ini saralagan; shuning uchun madaniy sabzi va makkajo‘xori yovvoyi ajdodlaridan ancha farq qiladi. O‘simliklarni o‘rganish uchun botanika bog‘lari tashkil qilingan; Toshkent botanika bog‘ida minglab o‘simlik turlari o‘sadi. Daraxt kesilishini kamaytirish uchun makulaturani ajratib topshirish kerak: undan yana qog‘oz va karton tayyorlanadi.

Namunalar
Yovvoyi sabzi ingichka va oq-sarg‘ish; madaniy sabzi yo‘g‘on, shirin va to‘q sariq.
O‘rmonda gulxan o‘chirilmasa yong‘in chiqishi mumkin: hamisha katta odamlar nazoratida o‘t yoqing va o‘chirib keting.
Sinfda faoliyat

«Chiqindini ajrating»: sinfda to‘rtta quti tayyorlang (qog‘oz, plastik, shisha, oziq-ovqat qoldig‘i). Chiqindi rasmli kartochkalarini to‘g‘ri qutiga joylang. Haqiqiy shisha ishlatmang, faqat rasmlardan foydalaning.

Mashq
1
Inson o‘simliklarga bevosita qanday zarar yetkazadi? Ikki misol keltiring.
2
Bilvosita zarar nima? Misol keltiring.
3
Madaniy o‘simlik yovvoyidan qanday farq qiladi?
4
Qog‘ozni ajratib topshirish daraxtlarga qanday foyda beradi?