☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Evolyutsiya; inson va hayvonot dunyosi

Darslar 14–15 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
14

Evolyutsiya

Darslik: 1-qism, 60–63-betlar
MaqsadYerda hayot qanday rivojlanganini bosqichma-bosqich bilish: Yerning paydo bo‘lishi, okeandagi hayot, quruqlikka chiqish, dinozavrlar davri va ularning yo‘q bo‘lishi, sutemizuvchilar va inson.
Yangi so‘zlar
evolyutsiya · evolution (slow change over time)dinozavr · dinosaurpaleontolog · paleontologistqazilma qoldiq · fossil
Tushuntirish

Yer taxminan 4,5 milliard yil oldin paydo bo‘lgan. Dastlab u juda issiq bo‘lgan, vulqonlar otilgan, meteoritlar qulagan. Sayyora sovigach, suv paydo bo‘lib, okean hosil bo‘ldi. Hayotning dastlabki izlari okeanda — mikroskopik jonzotlarda paydo bo‘lgan. Suv o‘tlari va maxsus bakteriyalar yorug‘likdan oziq hosil qilib, havoga kislorod chiqargan, shu tufayli atmosfera o‘zgargan. Keyinchalik o‘simliklar, so‘ng hayvonlar quruqlikka chiqqan. Taxminan 230 million yil oldin dinozavrlar paydo bo‘ldi — bular sudralib yuruvchilar bo‘lib, ba’zilari juda katta edi. Taxminan 66 million yil oldin ularning ko‘pchiligi yo‘q bo‘lib ketgan; olimlar buning asosiy sababi — Yerga ulkan osmon tosh (asteroid) qulashi va iqlimning keskin o‘zgarishi, deb hisoblaydi. Shundan keyin sutemizuvchilar ko‘paydi. Hozirgi qushlar — dinozavrlarning avlodlari. Inson esa ancha keyin, bundan taxminan 300 ming yil oldin paydo bo‘lgan. Qadimgi jonzotlarni paleontologlar qazilma suyaklar va izlar orqali o‘rganadi.

Namunalar
Mamont va qilich tishli yo‘lbars — muzlik davrining sutemizuvchilari, ular inson bilan bir vaqtda yashagan.
Pterodaktil uchuvchi sudralib yuruvchi edi, aniq aytganda dinozavr emas.
Sinfda faoliyat

«Vaqt tasmasi»: uzun qog‘oz tasmaga Yerdagi hayot bosqichlarini tartib bilan chizing (okean, o‘simliklar, dinozavrlar, sutemizuvchilar, inson). Dinozavrlardan keyin inson juda ham yaqinda paydo bo‘lganini ko‘rsating.

Mashq
1
Hayot Yerning qayerida paydo bo‘lgan?
2
Suv o‘tlari Yer atmosferasini qanday o‘zgartirgan?
3
Dinozavrlarning bugungi avlodi kim?
4
Paleontolog kim va u nimani o‘rganadi?