☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Yerning tuzilishi; tabiat hodisalari

Darslar 57–58 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
57

Yerning tuzilishi

Darslik: 2-qism, 102–104-betlar
MaqsadYerning ichki tuzilishini (Yer qobig‘i, mantiya, tashqi va ichki yadro), har bir qatlamning xususiyatlarini va olimlar Yerning ichini qanday o‘rganishini bilish.
Yangi so‘zlar
Yer qobig‘i · Earth’s crustmantiya · mantleyadro · corevulqon jinsi · volcanic rock
Tushuntirish

Yerni piyozga o‘xshatish mumkin: u bir necha qatlamdan tuzilgan. Eng ustki qatlam — Yer qobig‘i: u sovigan, qattiq tog‘ jinslaridan iborat va katta plitalarga bo‘lingan. Qobiq har joyda bir xil emas: okean ostida bor-yo‘g‘i 5 km atrofida, eng baland tog‘lar ostida esa 70–80 km gacha qalinlashadi. Qobiq ostida mantiya yotadi; u juda qalin (taxminan 2900 km) va harorati minglab gradusga yetadi. Mantiyaning moddasi juda sekin siljiydi. Eng ichkarida yadro bor: tashqi yadro suyuq metall, ichki yadro esa juda katta bosim tufayli qattiq va eng issiq qism. Hech kim mantiyagacha qazib yetmagan, eng chuqur quduqlar ham faqat qobiqning bir qismini teshgan. Shuning uchun olimlar Yerning ichini bilvosita o‘rganadi: vulqondan otilib chiqqan jinslarni tekshiradi, zilzila to‘lqinlari Yer ichidan qanday o‘tishini o‘lchaydi. Konchilar ham shaxta chuqurlashgani sari ichi isib borishini sezadi — demak, Yerning ichi issiq.

Namunalar
Agar Yerni olma kattaligida tasavvur qilsak, qobiq olma po‘stidan ham yupqa bo‘lardi.
Qatlamlar tashqaridan ichkariga: qobiq → mantiya → tashqi yadro (suyuq) → ichki yadro (qattiq).
Sinfda faoliyat

«Yer maketi»: to‘rt xil rangli plastilindan Yer modelini yasang: o‘rtada kichik sariq shar (ichki yadro), uni to‘q sariq qatlam (tashqi yadro), keyin qalin qizil qatlam (mantiya) va ustidan yupqa jigarrang qatlam (qobiq) bilan o‘rang. Kattalar modelni plastik pichoq bilan yarmiga kesib bersin va qatlamlarni nomlang.

Mashq
1
Yerning qatlamlarini tashqaridan ichkariga sanang.
2
Yer qobig‘i qayerda yupqa, qayerda qalin?
3
Olimlar mantiyaga yetib bormasdan Yerning ichini qanday o‘rganadi?
4
Yadroning qaysi qismi suyuq, qaysi qismi qattiq?