☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Suv manbalari; O‘zbekistonning suv manbalari

Darslar 36–37 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
36

Suv manbalari

Darslik: 2-qism, 22–25-betlar
MaqsadYerdagi suv zaxiralarini (okean, dengiz, ko‘l, daryo, muzlik, yerosti suvi), chuchuk va sho‘r suvni, suv omborlari va muzliklarning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
chuchuk suv · fresh watersho‘r suv · salt watersuv ombori · reservoirmuzlik · glacier
Tushuntirish

Yerdagi suvning ko‘p qismi okean va dengizlarda, u sho‘r va ichishga yaramaydi: tuz tanani suvsizlantiradi. Chuchuk suv kam, uning ko‘p qismi muzliklarda, ayniqsa Antarktidada saqlanadi; qolgani daryo, ko‘l, botqoq va yerosti suvlari. Odamlar qadimdan daryo va ko‘llar bo‘yida yashagan. Daryoning suvi fasllarga qarab o‘zgaradi: bahorda qor erib, toshqin bo‘ladi, yozda ba’zi daryolar sayozlashadi. Shuning uchun suv omborlari quriladi: daryo o‘zani to‘g‘on bilan to‘silib, sun’iy ko‘l hosil qilinadi. Suv ombori toshqinning oldini oladi, sug‘orish va ichimlik uchun suv zaxirasini saqlaydi, to‘g‘onda esa gidroelektrostansiya ishlaydi: oqib tushgan suv turbinani aylantiradi va elektr hosil bo‘ladi. To‘g‘onlar tabiatga ta’sir ham qiladi: baliqlar yo‘lini to‘sadi, quyi oqimga suv kamayadi. Muzliklardan siniq muz bo‘laklari — aysberglar okeanga tushadi; ularning ko‘p qismi suv ostida bo‘ladi, ustida faqat kichik qismi ko‘rinadi.

Namunalar
Chuchuk suv: daryo, ko‘l, buloq. Sho‘r suv: okean va dengizlar.
Suv ombori uch vazifa bajaradi: toshqinning oldini oladi, suv zaxirasi bo‘ladi, elektr beradi.
Sinfda faoliyat

«Suv xaritasi»: globus yoki xaritadan to‘rtta okean (Tinch, Atlantika, Hind, Shimoliy Muz), uchta dengiz, ikkita ko‘l va ikkita daryoni toping va daftarga yozing. Chuchuk yoki sho‘r ekanini belgilang.

Mashq
1
Nega dengiz suvini ichib bo‘lmaydi?
2
Eng ko‘p chuchuk suv qayerda saqlanadi?
3
Suv omborining uch foydasi nima?
4
Aysbergning ko‘p qismi qayerda bo‘ladi?