☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Kashfiyotlar tarixi; kosmosni o‘zlashtirish

Darslar 59–60 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
59

Kashfiyotlar tarixi

Darslik: 2-qism, 108–110-betlar
MaqsadInsoniyat kashfiyotlarini (olov, g‘ildirak, yozuv, bosma, bug‘ mashinasi, elektr, samolyot) va ularning hayotni o‘zgartirganini, O‘zbekiston olimlari hissasini bilish.
Yangi so‘zlar
kashfiyot · discoveryixtiro · inventionolim · scholaryozuv · writing
Tushuntirish

Kashfiyot — mavjud, lekin hali noma’lum narsani topish; ixtiro — yangi narsani o‘ylab yaratish. Odamlar qadim zamonda olovni o‘zlashtirib, ovqat pishirish va isinishni o‘rgandilar. G‘ildirak yuk tashishni osonlashtirdi. Yozuv bilimni avlodlarga yetkazdi, bosma kitob esa uni ko‘pchilikka tarqatdi. Bug‘ mashinasi, so‘ng elektr va samolyot hayotni tubdan o‘zgartirdi. Ko‘p ixtirolar tabiatni kuzatishdan tug‘ilgan: qushlarning uchishi samolyot yaratuvchilarini ilhomlantirgan, kiyimga ilashib qoladigan tikanli urug‘ning mayda ilgakchalari esa «yopishqoq lenta» (velkro) g‘oyasini bergan. O‘zbekiston zaminidan ham buyuk olimlar chiqqan: Muhammad al-Xorazmiy algebra va hisob asoschilaridan biri; Abu Rayhon Beruniy Yer shari o‘lchamini hisoblagan; Ibn Sino tibbiyotga katta hissa qo‘shgan; Mirzo Ulug‘bek Samarqandda rasadxona qurdirib, yulduzlarni kuzatgan. Yangi kashfiyotlar hamisha oldingi bilimlarga tayanadi.

Namunalar
Beruniy Yerning radiusini hisoblash usulini ishlab chiqqan; Ulug‘bek yulduzlar jadvalini tuzgan.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i: o‘z qog‘ozingizga olov, g‘ildirak, yozuv, kitob bosish, elektr, samolyot, kompyuter kashfiyotlarini eng qadimdan hozirgacha tartib bilan joylashtiring.

Mashq
1
Kashfiyot va ixtiro farqi nima?
2
Ulug‘bek qayerda rasadxona qurdirgan?
3
Al-Xorazmiy qaysi fanga asos solgan?