☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Barg va fotosintez; o‘simliklar va muhit

Darslar 3–4 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
3

O‘simlikka barg nega kerak?

Darslik: 1-qism, 14–17-betlar
MaqsadBarglarning xilma-xilligini (oddiy va murakkab), bargning vazifalarini, fotosintez va xlorofill nimaligini hamda kuzda barglar nega rangini o‘zgartirishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fotosintez · photosynthesisxlorofill · chlorophyllstoma · stoma (tiny pore in a leaf)murakkab barg · compound leaf
Tushuntirish

Barglarning shakli, rangi va o‘lchami turlicha. Bir bargpanjadan iborat barg oddiy (chinor, terak), bir bandda bir nechta kichik bargchalar o‘tirsa, murakkab barg deyiladi (kashtan, akatsiya). Barg o‘simlik uchun juda muhim: u oziq hosil qiladi, nafas oladi va ortiqcha namlikni bug‘latadi. Bargdagi mayda teshikchalar — stomalar orqali havodan karbonat angidrid kiradi, kislorod va suv bug‘i chiqadi. Fotosintezda yorug‘lik energiyasi bilan karbonat angidrid va suvdan shakar (glyukoza) va kislorod hosil bo‘ladi. Bu ishni bargdagi yashil modda — xlorofill bajaradi. Kuzda kunlar qisqarib, xlorofill yo‘qola boshlaydi va bargda boshqa bo‘yoqlar ko‘rinadi: karotin barglarni to‘q sariq, ksantofill sariq, antotsian qizil qiladi.

Namunalar
Formula: karbonat angidrid + suv + yorug‘lik → glyukoza + kislorod.
Sabzi va o‘rikdagi to‘q sariq rang ham karotindan, shuning uchun kuzgi barglar ularga o‘xshab ketadi.
Sinfda faoliyat

«Barglar albomi»: yerga tushgan beshta bargni terib (daraxtdan yulmang!), ularni oddiy yoki murakkab deb ajrating va daftarga yopishtiring. Rangini yoniga yozing.

Mashq
1
Oddiy va murakkab barg o‘rtasida qanday farq bor? Misol keltiring.
2
Fotosintez natijasida nima hosil bo‘ladi?
3
Stomalar nima va ular qayerda joylashgan?
4
Kuzda barglar nega sarg‘ayadi?