☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Havoning xossalari; suv va uning xossalari

Darslar 34–35 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
34

Havoning xossalari

Darslik: 2-qism, 14–17-betlar
MaqsadHavoning tarkibini (azot, kislorod, karbonat angidrid) va xossalarini (bo‘shliqni to‘ldirishi, shaffofligi, hidsizligi, og‘irligi, issiqda kengayishi, elastikligi) tajribalar bilan bilish.
Yangi so‘zlar
azot · nitrogenkislorod · oxygenelastik · elastic, springyshaffof · transparent
Tushuntirish

Havo gazlar aralashmasi. Azot yonmaydi va nafas olishga yaramaydi, lekin oqsillar tarkibiga kiradi; ba’zi bakteriyalar uni havodan olib, tuproqqa beradi. Nomi ham shundan: «azot» — «jonsiz» degan ma’noni bildiradi. Kislorod nafas olish va yonish uchun zarur: kislorodsiz olov yonmaydi, odam bir necha daqiqadan ortiq yashay olmaydi. Karbonat angidrid o‘simliklar uchun kerak: barglar undan shakar hosil qiladi. Havoning xossalari: u hamma bo‘shliqni to‘ldiradi (quruq tuproqqa suv quysangiz, pufakchalar chiqadi — bu tuproqdagi havo); rangsiz, shaffof va hidsiz (hid bo‘lsa, havoga aralashgan boshqa modda bug‘idan); og‘irligi bor; issiq havo kengayib, yengillashib ko‘tariladi, sovuq havo pastga tushadi; elastik — siqilgan havo qo‘yib yuborilganda dastlabki holatiga qaytadi, shuning uchun koptok va g‘ildirakka havo damlanadi. Tuman paytida havodagi suv bug‘i mayda tomchilarga aylanadi va biz ularni ko‘ramiz.

Namunalar
Pufakchani shishirib, ikki qo‘l bilan siqing: u kichrayadi, qo‘yib yuborsangiz, yana qaytadi — havo elastik.
Atir qopqog‘i ochilsa, xona bo‘ylab hidi tarqaladi — havoga atir bug‘lari aralashadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba (kattalar bilan): stakanga tuproq solib, ustidan suv quying va pufakchalarni kuzating. Ikkinchi marta tuproqni avval aralashtirib, keyin suv quying va qaysi birida pufakchalar ko‘pligini solishtiring. Olov bilan tajribani faqat kattalar o‘tkazsin.

Mashq
1
Havo qanday gazlardan iborat? Ikkita asosiy gazni ayting.
2
Havo ko‘rinmasligini qanday isbotlaysiz va qachon ko‘rinadi?
3
Nega koptok va g‘ildirakka havo damlanadi?
4
Karbonat angidrid o‘simliklarga nima uchun kerak?