ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tuproq va uning tarkibi; foydali qazilmalar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
44

Tuproq va uning tarkibi

Darslik: 2-qism, 52–54-betlar
MaqsadTuproq tarkibini (qum, loy, chirindi, mineral tuzlar, suv, havo), tuproqning suv va havo o‘tkazuvchanligini, unumdorligini va asosiy tuproq turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
tuproq · soilchirindi · humusunumdorlik · fertilityqum · sand
Tushuntirish

Tuproq — Yer qobig‘ining eng ustki yumshoq qatlami. U qum, loy, chirindi, mineral tuzlar, suv va havodan iborat. Chirindi — o‘simlik va hayvon qoldiqlari chirishidan hosil bo‘ladigan qora, to‘yimli modda; uni ko‘plab mayda jonzotlar va chuvalchanglar tayyorlaydi. Qumli tuproq suvni tez o‘tkazib yuboradi, shuning uchun tez quriydi. Loyli tuproq suvni ushlab turadi, lekin havo kam o‘tadi. Eng yaxshi tuproqda qum va loy aralashgan, chirindi esa ko‘p bo‘ladi. Tuproqning o‘simlik o‘stirish xususiyati unumdorlik deyiladi. Qora tuproq (chernozem) juda unumdor; bo‘z tuproq O‘zbekistonning keng yerlarida uchraydi va sug‘orilsa yaxshi hosil beradi; sho‘rxok tuproqda esa tuz ko‘p, o‘simliklar qiyin o‘sadi.

TuproqXususiyati
Qumlisuvni tez o‘tkazadi, tez quriydi
Loylisuvni ushlaydi, havo kam o‘tadi
Eng yaxshiqum va loy aralashmasi, chirindi ko‘p
Qora tuproqjuda unumdor
Bo‘z tuproqO‘zbekistonda keng tarqalgan; sug‘orilsa hosil beradi
Sho‘rxoktuz ko‘p, o‘simlik qiyin o‘sadi
suvni tez o‘tkazadi1 / 6

Qaysi guruhga kiradi?

🏺 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kulol ho‘l loydan kosa yasaydi. Loy bir-biriga yopishib turadi, qum esa to‘kilib ketadi.

Kim ishlatadi

Kulollar, bog‘bonlar

Bugun sinab ko‘ring

Ozgina nam tuproqni musht ichida siqib, shakl saqlanishini ko‘ring. Keyin qo‘lingizni yuving.

Namunalar
Tuproq namunalari: bog‘ tuprog‘i chirindiga boy va qora; sahro qumi esa och rangli, chirindisi kam.
Sinfda faoliyat

Tajriba: ikkita idishga bir xil miqdorda qum va loyli tuproq soling. Har birining ustiga bir stakan suv quying va suv necha soniyada pastga o‘tishini taqqoslang. Natijani jadvalga yozing. Qo‘llaringizni tajribadan keyin yuving.

Mashq
1
Chirindi nima va u qanday hosil bo‘ladi?
2
Qumli tuproq nega tez quriydi?
3
Unumdorlik nima?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSumalak nega shirin?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →