☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Modda nima? Atmosfera

Darslar 32–33 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
32

Modda nima?

Darslik: 2-qism, 6–9-betlar
MaqsadFizik jism va moddani farqlash, jismlarni tabiiy va sun’iy, moddalarni organik va noorganik, sof va aralash turlarga ajratish hamda moddaning uch holatini va haroratga ko‘ra o‘zgarishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
jism · body (object)modda · substance, mattersof modda · pure substancearalashma · mixture
Tushuntirish

Atrofimizdagi har bir narsa — fizik jism. Jismlar tabiiy (tosh, daraxt, bulut) va sun’iy (stol, qalam, mashina) bo‘ladi; tabiiylari jonli va jonsiz bo‘ladi. Jism nimadan yasalgan bo‘lsa, o‘sha modda deyiladi: qoshiq (jism) po‘latdan, stol (jism) yog‘ochdan yasalgan. Moddalar organik (tirik organizmlardan olinadigan: yog‘och, sut, yog‘, asal, kahrabo) va noorganik (tuz, bo‘r, temir, shisha) bo‘ladi. Yana sof moddalar (faqat bir modda: oltin, olmos, grafit) va aralash moddalar (bir necha moddaning aralashmasi: sut, havo, tuproq) farqlanadi. Hamma moddalar mayda zarrachalardan iborat. Qattiq moddada zarrachalar bir-biriga zich joylashgan va o‘z shaklini saqlaydi; suyuqlikda ular harakatchan va idish shaklini oladi; gazda esa zarrachalar bir-biridan uzoq va hamma bo‘shliqni egallaydi. Isitilganda zarrachalar ko‘proq energiya olib tezroq harakatlanadi: muz 0°C da eriydi, suv 100°C da qaynab bug‘ga aylanadi.

Namunalar
Jism — kitob; modda — qog‘oz. Jism — kosa; modda — sopol (loy).
Suv: 0°C dan past — muz (qattiq), 0–100°C — suv (suyuq), 100°C dan yuqori — bug‘ (gaz).
Sinfda faoliyat

«Jism va modda»: o‘n ta buyum nomi yozilgan kartochkalarni oling va har biri uchun «jism — modda» juftligini yozing (masalan, shisha stakan: stakan — shisha). Tuzni suvda eritib, suv bug‘langanda tuz qolishini kuzating (isitishni kattalar bajarsin).

Mashq
1
Jism va moddani farqlang: stakan, shisha, qoshiq, po‘lat.
2
Organik va noorganik moddalarga ikkitadan misol keltiring.
3
Sof va aralash modda o‘rtasida qanday farq bor?
4
Suv qaysi haroratda muzlaydi va qaynaydi?