ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Hayvonlarning o‘zaro aloqasi; hayvonlar va o‘simliklar

Darslar 12–13 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
12

Hayvonlarning atrof-muhitga ta’siri

Darslik: 1-qism, 52–55-betlar
MaqsadHayvonlar orasidagi munosabatlarni (yirtqich va o‘lja, raqobat, o‘zaro foyda, parazitlik, koloniya) va oziq zanjirini bilish; zanjir o‘simlikdan boshlanishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
oziq zanjiri · food chainparazit · parasitekoloniya · colonyo‘lja · prey
Tushuntirish

Tabiatdagi hayvonlar bir-biri bilan bog‘liq. Yirtqich o‘ljasini ovlaydi: tulki quyonni, qurbaqa chivinni tutadi. Bir turdagi hayvonlar ko‘pincha oziq va joy uchun raqobat qiladi. Ba’zan ikkala tur ham foyda ko‘radi: dengizdagi mayda qisqichbaqa katta baliqning tanasidagi parazitlarni tozalab, o‘zi oziq oladi; odamning ichagidagi foydali bakteriyalar hazm qilishga yordam beradi. Parazit esa boshqa jonzot hisobiga yashaydi va unga zarar yetkazadi: it tanasida burga yashaydi. Oziq zanjirida har bir bo‘g‘in oldingisini yeydi, o‘zi esa keyingisiga ozuqa bo‘ladi, masalan: o‘simlik → chigirtka → kaltakesak → burgut. Har qanday oziq zanjiri o‘simlikdan boshlanadi, chunki faqat o‘simlik quyosh nuridan oziq hosil qiladi. Chumoli, asalari va termitlar koloniyada yashaydi: unda malika, ishchilar va qo‘riqchilar bor va ular o‘zaro hidli moddalar (feromonlar) yordamida «gaplashadi».

MunosabatMisol
Yirtqich va o‘ljatulki — quyon; qurbaqa — chivin
Raqobatbir tur hayvonlar oziq va joy uchun
O‘zaro foydaqisqichbaqa va katta baliq; ichakdagi bakteriyalar
Parazitizmburga — it
bo‘ri va quyon1 / 6

Qaysi guruhga kiradi?

🐞 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xonim qo‘ng‘iz o‘simlikka zarar qiladigan mayda hasharotlarni yeydi. Bog‘bonlar uni ko‘rsa xursand bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Bog‘bonlar, mevachilar

Bugun sinab ko‘ring

O‘simlikdagi mayda hasharotni o‘n soniya kuzating va nima qilayotganini ayting.

Namunalar
Oziq zanjiri: boshoq → sichqon → ilon → burgut.
Chumolilar hid orqali bir-biriga yemish qayerdaligini va xavf kelayotganini bildiradi.
Sinfda faoliyat

«Tirik zanjir»: to‘rt-besh bola o‘simlik, o‘txo‘r, kichik yirtqich va katta yirtqich rolida turadi. Har biri o‘zidan oldingisiga qo‘lini qo‘yadi. Keyin boshqa zanjir tuzing va o‘simlik bo‘lmasa nima bo‘lishini muhokama qiling.

Mashq
1
Oziq zanjirini tuzing: burgut, o‘t, quyon, tulki.
2
Oziq zanjiri nega o‘simlikdan boshlanadi?
3
Parazit va yirtqich o‘rtasidagi farqni ayting.
4
Koloniyada yashaydigan uchta hasharotni ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPoyezd nega darrov to‘xtamaydi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →