Inson va o‘simliklar; Qizil kitob; o‘simliklar bo‘yicha takrorlash
Darslar 7–9 · 3 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
8
O‘simliklarning Qizil kitobi
Darslik: 1-qism, 34–37-betlar
MaqsadQizil kitob nima ekanini, O‘zbekiston Qizil kitobi va endemik o‘simliklar (o‘zbek lolasi, o‘zbek chinnigullari) haqida bilish hamda noyob o‘simliklarni asrash qoidalarini aytish.
Yangi so‘zlar
Qizil kitob · Red Booknoyob · rareendemik · endemic (found only in one place)qo‘riqxona · nature reserve
Tushuntirish
Qizil kitob — yo‘qolib ketish xavfi ostidagi o‘simlik va hayvonlar ro‘yxati. Xalqaro Qizil kitob o‘tgan asrning 60-yillarida paydo bo‘lgan va olimlar uni doim yangilab turadi, chunki turlarning ahvoli o‘zgaradi: ba’zilari ko‘payadi, boshqalari kamayadi. O‘zbekistonning ham o‘z Qizil kitobi bor; u bir necha yilda qayta nashr etiladi. Unga kiritilgan o‘simliklarni uzish va qazib olish, hayvonlarini ovlash taqiqlanadi; ularni qonun himoya qiladi. Endemik o‘simlik faqat kichik hududda o‘sadi. O‘zbek lolasi faqat Qashqadaryo viloyatida uchraydi, o‘zbek chinnigullari esa qoya va toshlar orasida o‘sadi. Ularni saqlash uchun botanika bog‘i va qo‘riqxonalarda o‘stiriladi. Uzilgan gul urug‘ qoldirmaydi, shuning uchun noyob gulni hech qachon uzmang va boshqalarni ham to‘xtating.
Tur yo‘q bo‘lish xavfida→Qizil kitobga kiritiladi→Qonun himoya qiladi→Bog‘ va qo‘riqxonada o‘stiriladi
Qaysi guruhga kiradi?
📕 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Qo‘riqxonada xodim har yili noyob o‘simliklarni sanab, daftarga yozib qo‘yadi. Shunda ular kamayib ketmayotganini biladi.
Kim ishlatadi
Qo‘riqchilar, botaniklar
Bugun sinab ko‘ring
Gulni uzmasdan, uning shaklini barmog‘ingiz bilan havoda chizing.
Namunalar
Foster lolasi va Talas akoniti O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan o‘simliklardandir.
✓Maslahat
Noyob gulni uzmang va boshqalarga muloyimlik bilan ayting.
Bahorda sayohatchilar guldasta yig‘ib, noyob gullarni ham uzib qo‘yishadi — natijada keyingi yil o‘sha joyda gul bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat
«Qizil kitob sahifasi»: noyob o‘simlik yoki hayvonni tanlang va uning sahifasini tuzing: rasm, nomi, qayerda uchrashi, nega kamayib ketgani, uni qanday asrash mumkin.
Mashq
1
Qizil kitob nima?
Yo‘qolish xavfi ostidagi o‘simlik va hayvonlar ro‘yxati.
2
Endemik o‘simlik nima? Misol keltiring.
Faqat kichik hududda o‘sadigan o‘simlik; masalan, o‘zbek lolasi.
3
Nega Qizil kitob doim yangilanadi?
Turlarning soni va ahvoli o‘zgarib turadi.
4
Bir kishi noyob gulni uzayotganini ko‘rsangiz nima qilasiz?
Muloyim tushuntiraman: bu gul Qizil kitobda, uzish mumkin emas; kerak bo‘lsa, kattalarga aytaman.