☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Toza suv olish; atmosfera va gidrosfera bo‘yicha takrorlash

Darslar 40–41 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
40

Toza suv qanday olinadi?

Darslik: 2-qism, 38–41-betlar
MaqsadSuvni tozalash usullarini (qaynatish, filtr, cho‘ktirish), suvni tozalashning xavfsiz qoidalarini, cho‘lda suv topish va suvni chuchuklashtirish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
qaynatish · boilingchuchuklashtirish · desalinationshudring · dewnamakob · brine (salt water)
Tushuntirish

Quvurdagi suv ko‘p marta tozalansa ham, ba’zan kichik miqdorda xavfli mikroblar yoki quvurdagi zang aralashishi mumkin. Shuning uchun ichimlik suvini qaynatib yoki filtrdan o‘tkazib, yoki idishda sotib olingan toza suvdan foydalanadilar. Suvni qaynatish mikroblarni yo‘qotadi; qaynoq suv bilan faqat kattalar ishlaydi. Tog‘ning zilol, shaffof suvi ham ichishdan oldin qaynatilishi kerak: unda ko‘zga ko‘rinmas mikroblar bo‘lishi mumkin. Loyqa suvni oddiy filtr bilan tozalash mumkin: idish ichiga mato, qum va ko‘mir qatlamlari solinadi; suv tepadan quyilib, pastdan toza oqib chiqadi — lekin undan keyin suvni baribir qaynatish kerak. Cho‘lda suv topish qiyin; ba’zida tongda tushgan shudringni polietilen yordamida to‘plash mumkin, lekin bu faqat zarur bo‘lgan holatda ishlatiladigan usul. Insonga har bir kilogramm vazniga taxminan 30 ml suv kerak. Sho‘r dengiz suvini chuchuklashtirish tuzni ajratib olish demak; bu qimmat, shuning uchun suv butunlay yetishmaydigan joylardagina ishlatiladi. Begona ariq, ko‘l yoki soy suvini tozalamay ichmang.

Namunalar
Vazni 30 kg bo‘lgan bolaga bir kunda taxminan 30 × 30 = 900 ml suv kerak.
Chuchuklashtirishning uy usuli: sho‘r suv muzlatiladi; muzlagan qismi chuchukroq bo‘ladi, muzlamagan sho‘r qismi tashlanadi (kattalar bilan).
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan filtr tajribasi: plastik shishaning pastini kattalar kesib bersin, og‘zini pastga qaratib qo‘ying; ichiga doka, ko‘mir, qum, mayda tosh qatlamlarini soling. Loyqa suvni quyib, qanchalik tozalanganini ko‘ring. Natijani ichmang!

Mashq
1
Nega tog‘ suvini ham qaynatish kerak?
2
Uy filtrida qaysi qatlamlar bo‘ladi?
3
40 kg vaznli bolaga bir kunda necha ml suv kerak (1 kg uchun 30 ml)?
4
Chuchuklashtirish nima va nima uchun kam ishlatiladi?