ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Litosfera; tuproqda yashovchi jonzotlar

Darslar 42–43 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
42

Litosfera

Darslik: 2-qism, 46–48-betlar
MaqsadYerning ichki qatlamlarini (yadro, mantiya, Yer qobig‘i), litosfera nima ekanini, litosfera plitalari harakati natijasida zilzila va tog‘lar paydo bo‘lishini hamda Yer qobig‘ining qatlamlarini bilish.
Yangi so‘zlar
litosfera · lithosphere (“stone sphere”)mantiya · mantleyadro · corezilzila · earthquake
Tushuntirish

Yer uch qatlamdan iborat: markazda og‘ir va nihoyatda issiq yadro, uning atrofida qalin mantiya, tashqarida esa yupqa qattiq Yer qobig‘i. Litosfera («litos» — tosh) Yer qobig‘i va mantiyaning eng yuqori qattiq qismidan tashkil topgan. Qobiq qalinligi turlicha: okean tubida taxminan 5 km, materiklarda 30–40 km, baland tog‘lar ostida undan ham qalin. Litosfera yaxlit emas, u katta plitalarga bo‘lingan; plitalar mantiya ustida juda sekin — yiliga bir necha santimetr harakatlanadi. Plitalar to‘qnashgan joylarda yer qimirlaydi — zilzila bo‘ladi, qirralari esa ko‘tarilib, tog‘ tizmalari paydo bo‘ladi. Yer qobig‘ining ustki qismi cho‘kindi jinslardan (qum, loy, shag‘al, ohaktosh) iborat: ular millionlab yil davomida cho‘kmalarning zichlashishidan hosil bo‘lgan. Uning ostida granit, undan pastda bazalt qatlami yotadi. Eng ustki yumshoq va unumdor qatlami — tuproq.

yadromantiyaYer qobig‘i
Biz yashaydigan yupqa qatlam1 / 6

Qaysi guruhga kiradi?

🏗️ Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruvchilar maktab binosini yer silkinganda ham turadigan qilib mustahkam quradi. Ular yerning qanday harakat qilishini bilishadi.

Kim ishlatadi

Quruvchilar, geologlar

Bugun sinab ko‘ring

Turgan binoga qarab, uni nima ushlab turganini ayting: devorlarmi yoki ustunlarmi.

Namunalar
Qatlamlar tartibi tashqaridan ichkariga: Yer qobig‘i → mantiya → tashqi yadro → ichki yadro.
Cho‘kindi jinslar: qum, loy, shag‘al, ohaktosh.
Sinfda faoliyat

Model: ikki rangli plastilin qatlamni stol ustiga qo‘yib, ikki chetidan asta-sekin itaring va nima bo‘lishini kuzating. Bu tog‘lar qanday paydo bo‘lishiga o‘xshashligini tushuntiring. Yer qatlamlari modelini yarim kesilgan olma yoki doira rasm bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Yer qatlamlarini tashqaridan ichkariga sanang.
2
Litosfera nima?
3
Zilzila va tog‘lar nega paydo bo‘ladi?
4
Cho‘kindi jinslarga uchta misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChuvalchanglar nega yomg‘irda chiqadi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →