ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Fotometriya va yoritilganlik

Darslar 30–31 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
30

Yorug‘lik oqimi. Yorug‘lik kuchi. Yoritilganlik qonuni

Darslik: 110–114-betlar
MaqsadFotometrik kattaliklarni (yorug‘lik oqimi, yorug‘lik kuchi, yoritilganlik, ravshanlik) va ularning birliklarini bilish, E = I·cosφ/R² yoritilganlik qonunini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik oqimi (lm) · luminous flux (lm)yorug‘lik kuchi (cd) · luminous intensity (cd)yoritilganlik (lx) · illuminance (lx)fazoviy burchak (sr) · solid angle (sr)
Tushuntirish

Fotometriya yorug‘likning ko‘zga ta’sirini o‘lchaydi. Yorug‘lik oqimi Φ (birligi lyumen, lm) — manbaning ko‘z sezadigan nurlanish quvvati. Yorug‘lik kuchi I — manbaning berilgan yo‘nalishdagi fazoviy burchak birligiga to‘g‘ri keladigan oqimi: I = Φ/Ω; birligi kandela (cd), SI ning asosiy birliklaridan biri (hozirgi ta’rif: chastotasi 540·10¹² Hz bo‘lgan monoxromatik nurlanish uchun nurlanish kuchi 1/683 W/sr bo‘lgan yo‘nalishdagi yorug‘lik kuchi 1 cd; bu to‘lqin uzunligi ≈ 555 nm, ya’ni ko‘z eng sezgir bo‘lgan yashil nurga mos). Fazoviy burchak Ω = S₀/R² (steradian, sr); butun fazo uchun 4π sr, shuning uchun nuqtaviy manbaning to‘la oqimi Φ = 4π·I. Yoritilganlik E = Φ/S (birligi lyuks, 1 lx = 1 lm/m²). Nuqtaviy manbadan R masofada yorug‘lik nuri sirtga tik tushsa E = I/R², nur sirt normali bilan φ burchak hosil qilsa E = I·cosφ/R²; bir necha manbaning yoritilganliklari qo‘shiladi. Ravshanlik B = I/S (cd/m²) — yorituvchi sirtning birlik yuzasi yorug‘lik kuchi. Yoritilganlik kvadrat qonuni bo‘yicha masofa bilan kamayadi.

φRI
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘cha chirog‘i 6 m balandlikda, yorug‘lik kuchi 600 kd bo‘lsin (o‘ylab topilgan qiymat). To‘g‘ri pastda E = I/R² = 600/36 ≈ 16,7 lk. Yo‘lakda 8 m yonda masofa R = 10 m, cosφ = 6/10 = 0,6, E = 600 · 0,6 / 100 = 3,6 lk. Yoritilganlik ham masofa, ham tushish burchagi tufayli kamayadi.

Kim ishlatadi

Yoritish dizaynerlari ko‘cha va xonalarda chiroqlar joylashuvini hisoblaydi, fotograflar va kino operatorlari yorug‘likni masofaga qarab sozlaydi, me’morlar ish joylarida yetarli yoritilganlikni ta’minlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Xonadagi yorug‘lik ostida kitob sahifasini turli masofa va qiyalikda ushlab, qachon eng yorqin ko‘rinishini kuzating. Sahifa yorug‘likka perpendikulyar bo‘lganda yorug‘roq bo‘lishini cosφ bilan bog‘lang.

Namunalar
Nuqtaviy manbaning yorug‘lik kuchi 60 cd: to‘la oqim Φ = 4πI = 4·3,14·60 ≈ 754 lm. Stol ustida 2 m balandlikda osilgan lampa (I = 80 cd): ostidagi nuqtada E = I/R² = 80/4 = 20 lx.
60°R = 2 mI = 80 cd
Xuddi shu lampa uchun nur normal bilan φ = 60° hosil qiluvchi nuqtada (R = 2 m deb): E = I·cosφ/R² = 80·0,5/4 = 10 lx. 300 lx talab qilinsa, 1 m masofada kerakli I = E·R² = 300 cd.
Sinfda faoliyat

Uyda: stol chiroqini 0,5 m va 1 m masofadan telefon yoritilganlik ilovasi (yoki lyuksmetr) bilan solishtirib, E ning masofaga bog‘liqligini tekshiring (taxminan 4 marta farq bo‘lishi kerak). Kuchli lampaga uzoq tikilmang, lampalarni qo‘l bilan ushlamang (qizishi mumkin).

Mashq
1
Yorug‘lik kuchi birligi va yoritilganlik birligi nima?
2
I = 200 cd, R = 2 m. Yoritilganlik necha lx (nur tik tushadi)?
3
Fazoviy burchak 2 sr, R = 3 m. Sfera sirtidan kesilgan yuza S₀ necha m²?
4
Nima uchun masofa 2 marta ortsa, yoritilganlik 4 marta kamayadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning konferensiya slaydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →