Yorug‘lik oqimi. Yorug‘lik kuchi. Yoritilganlik qonuni
Fotometriya yorug‘likning ko‘zga ta’sirini o‘lchaydi. Yorug‘lik oqimi Φ (birligi lyumen, lm) — manbaning ko‘z sezadigan nurlanish quvvati. Yorug‘lik kuchi I — manbaning berilgan yo‘nalishdagi fazoviy burchak birligiga to‘g‘ri keladigan oqimi: I = Φ/Ω; birligi kandela (cd), SI ning asosiy birliklaridan biri (hozirgi ta’rif: chastotasi 540·10¹² Hz bo‘lgan monoxromatik nurlanish uchun nurlanish kuchi 1/683 W/sr bo‘lgan yo‘nalishdagi yorug‘lik kuchi 1 cd; bu to‘lqin uzunligi ≈ 555 nm, ya’ni ko‘z eng sezgir bo‘lgan yashil nurga mos). Fazoviy burchak Ω = S₀/R² (steradian, sr); butun fazo uchun 4π sr, shuning uchun nuqtaviy manbaning to‘la oqimi Φ = 4π·I. Yoritilganlik E = Φ/S (birligi lyuks, 1 lx = 1 lm/m²). Nuqtaviy manbadan R masofada yorug‘lik nuri sirtga tik tushsa E = I/R², nur sirt normali bilan φ burchak hosil qilsa E = I·cosφ/R²; bir necha manbaning yoritilganliklari qo‘shiladi. Ravshanlik B = I/S (cd/m²) — yorituvchi sirtning birlik yuzasi yorug‘lik kuchi. Yoritilganlik kvadrat qonuni bo‘yicha masofa bilan kamayadi.
Ko‘cha chirog‘i 6 m balandlikda, yorug‘lik kuchi 600 kd bo‘lsin (o‘ylab topilgan qiymat). To‘g‘ri pastda E = I/R² = 600/36 ≈ 16,7 lk. Yo‘lakda 8 m yonda masofa R = 10 m, cosφ = 6/10 = 0,6, E = 600 · 0,6 / 100 = 3,6 lk. Yoritilganlik ham masofa, ham tushish burchagi tufayli kamayadi.
Yoritish dizaynerlari ko‘cha va xonalarda chiroqlar joylashuvini hisoblaydi, fotograflar va kino operatorlari yorug‘likni masofaga qarab sozlaydi, me’morlar ish joylarida yetarli yoritilganlikni ta’minlaydi.
Xonadagi yorug‘lik ostida kitob sahifasini turli masofa va qiyalikda ushlab, qachon eng yorqin ko‘rinishini kuzating. Sahifa yorug‘likka perpendikulyar bo‘lganda yorug‘roq bo‘lishini cosφ bilan bog‘lang.
Uyda: stol chiroqini 0,5 m va 1 m masofadan telefon yoritilganlik ilovasi (yoki lyuksmetr) bilan solishtirib, E ning masofaga bog‘liqligini tekshiring (taxminan 4 marta farq bo‘lishi kerak). Kuchli lampaga uzoq tikilmang, lampalarni qo‘l bilan ushlamang (qizishi mumkin).