ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

O‘zgaruvchan tokning ishi va quvvati

Darslar 20 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
20

O‘zgaruvchan tokning ishi va quvvati. Quvvat koeffitsiyenti

Darslik: 66–73-betlar
MaqsadO‘zgaruvchan tokning quvvati P = U·I·cosφ va ishi A = U·I·t·cosφ ni, quvvat koeffitsiyenti cosφ = R/Z ning ma’nosini va uni oshirish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
quvvat koeffitsiyenti · power factoro‘rtacha quvvat · mean poweroniy quvvat · instantaneous powerkompensatsiyalovchi kondensator · compensating capacitor
Tushuntirish

O‘zgaruvchan tokning oniy quvvati p = u·i; agar u = Uₘcosωt, i = Iₘcos(ωt + φ) bo‘lsa, p vaqt bo‘yicha o‘zgaradi va davrning bir qismida manfiy bo‘ladi (energiya manbaga qaytadi). Bir davr bo‘yicha o‘rtacha quvvat tok va kuchlanishning effektiv qiymatlari bilan P = U·I·cosφ ga teng (U, I — effektiv qiymatlar), tokning ishi esa A = U·I·t·cosφ. cosφ ko‘paytma quvvat koeffitsiyenti deyiladi; R–L–C zanjirda cosφ = R/Z. Faqat aktiv qarshilikli zanjirda φ = 0, cosφ = 1, P = U·I; faqat g‘altak yoki kondensatorli zanjirda φ = ±π/2, cosφ = 0, P = 0, tok bo‘lsa ham o‘rtacha quvvat nolga teng. cosφ kichik bo‘lsa, bir xil quvvat uchun tok kattaroq kerak bo‘ladi (I = P/(U·cosφ)), shuning uchun simlarda issiqlik yo‘qotishlari (I²r) ortadi. Elektr dvigatellar katta induktiv qarshilikka ega, shuning uchun cosφ past; uni oshirish uchun korxona tarmog‘iga kompensatsiyalovchi kondensatorlar ulanadi va dvigatellar yuklamasiz (salt) ishlatilmaydi.

tp0pP = UI·cosφ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

10 kVA yozuvli generator 10 000 V·A «to‘la quvvat» beradi, lekin yuklama cosφ = 0,8 bo‘lsa, haqiqiy foydali quvvat P = 10 · 0,8 = 8 kW bo‘ladi. Qolgan qismi tok oqib, ish bajarmaydigan reaktiv qism: simlar baribir shu tokni o‘tkazadi va qiziydi. Shuning uchun generator tanlashda cosφ hisobga olinadi.

Kim ishlatadi

Energetiklar korxona quvvat koeffitsientini oshirib tarmoq yo‘qotishini kamaytiradi, elektrchilar generator va kabel quvvatini yuklamaga moslab tanlaydi, zavod energetik menejerlari elektr xarajatini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkasini ip bilan polda tortib ko‘ring: avval ipni polga parallel, so‘ng tik, yuqoriga qiya qilib tortib, qaysi biri sumkani oldinga yaxshiroq suradi, sezing. Faqat harakat yo‘nalishidagi tashkil etuvchi foydali ish qiladi, xuddi cosφ kabi.

Namunalar
Dvigatel 220 V tarmoqda 5 A tok iste’mol qiladi, cosφ = 0,8. P = U·I·cosφ = 220·5·0,8 = 880 W. cosφ = 1 ga yaqinlashtirilsa, o‘sha 880 W uchun tok I = 880/220 = 4 A bo‘lardi — simlardagi yo‘qotish (4/5)² = 0,64 marta, ya’ni 36 % kam.
φR = 30 ΩX = 40 ΩZ = 50 Ω
Ketma-ket zanjir: R = 30 Ω, XL – XC = 40 Ω, U = 100 V (effektiv). Z = 50 Ω, I = 2 A, cosφ = R/Z = 0,6. P = U·I·cosφ = 100·2·0,6 = 120 W; tekshiruv: P = I²R = 4·30 = 120 W.
Sinfda faoliyat

Daftarda jadval tuzing: U = 220 V, P = 1100 W uchun cosφ = 1; 0,8; 0,5 bo‘lganda kerakli tok I = P/(U·cosφ) ni hisoblang va simlardagi issiqlik yo‘qotishlari qanday o‘zgarishini (I² ga proporsional) izohlang. Uyda elektr jihozlarini o‘zgartirmang.

Mashq
1
Faqat g‘altak ulangan zanjirda o‘rtacha quvvat nimaga teng va nima uchun?
2
U = 220 V, I = 10 A, cosφ = 0,5. Quvvat necha W?
3
U = 220 V, I = 2 A, cosφ = 0,5, t = 100 s. Ish necha J?
4
R = 12 Ω, Z = 20 Ω. cosφ nimaga teng?
5
Nima uchun korxonalarda kompensatsiyalovchi kondensatorlar o‘rnatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →