O‘zgaruvchan tokning ishi va quvvati. Quvvat koeffitsiyenti
O‘zgaruvchan tokning oniy quvvati p = u·i; agar u = Uₘcosωt, i = Iₘcos(ωt + φ) bo‘lsa, p vaqt bo‘yicha o‘zgaradi va davrning bir qismida manfiy bo‘ladi (energiya manbaga qaytadi). Bir davr bo‘yicha o‘rtacha quvvat tok va kuchlanishning effektiv qiymatlari bilan P = U·I·cosφ ga teng (U, I — effektiv qiymatlar), tokning ishi esa A = U·I·t·cosφ. cosφ ko‘paytma quvvat koeffitsiyenti deyiladi; R–L–C zanjirda cosφ = R/Z. Faqat aktiv qarshilikli zanjirda φ = 0, cosφ = 1, P = U·I; faqat g‘altak yoki kondensatorli zanjirda φ = ±π/2, cosφ = 0, P = 0, tok bo‘lsa ham o‘rtacha quvvat nolga teng. cosφ kichik bo‘lsa, bir xil quvvat uchun tok kattaroq kerak bo‘ladi (I = P/(U·cosφ)), shuning uchun simlarda issiqlik yo‘qotishlari (I²r) ortadi. Elektr dvigatellar katta induktiv qarshilikka ega, shuning uchun cosφ past; uni oshirish uchun korxona tarmog‘iga kompensatsiyalovchi kondensatorlar ulanadi va dvigatellar yuklamasiz (salt) ishlatilmaydi.
10 kVA yozuvli generator 10 000 V·A «to‘la quvvat» beradi, lekin yuklama cosφ = 0,8 bo‘lsa, haqiqiy foydali quvvat P = 10 · 0,8 = 8 kW bo‘ladi. Qolgan qismi tok oqib, ish bajarmaydigan reaktiv qism: simlar baribir shu tokni o‘tkazadi va qiziydi. Shuning uchun generator tanlashda cosφ hisobga olinadi.
Energetiklar korxona quvvat koeffitsientini oshirib tarmoq yo‘qotishini kamaytiradi, elektrchilar generator va kabel quvvatini yuklamaga moslab tanlaydi, zavod energetik menejerlari elektr xarajatini hisoblaydi.
Maktab sumkasini ip bilan polda tortib ko‘ring: avval ipni polga parallel, so‘ng tik, yuqoriga qiya qilib tortib, qaysi biri sumkani oldinga yaxshiroq suradi, sezing. Faqat harakat yo‘nalishidagi tashkil etuvchi foydali ish qiladi, xuddi cosφ kabi.
Daftarda jadval tuzing: U = 220 V, P = 1100 W uchun cosφ = 1; 0,8; 0,5 bo‘lganda kerakli tok I = P/(U·cosφ) ni hisoblang va simlardagi issiqlik yo‘qotishlari qanday o‘zgarishini (I² ga proporsional) izohlang. Uyda elektr jihozlarini o‘zgartirmang.