Laboratoriya ishi: Difraksion panjara yordamida yorug‘lik to‘lqin uzunligini aniqlash
Ishning maqsadi — yorug‘likning to‘lqin uzunligini difraksion panjara bilan o‘lchash. Qurilma: panjara (davri d ma’lum, masalan 10 μm yoki 20 μm), cho‘g‘lanma lampa, o‘rtasida tor tirqishi bo‘lgan qora ekran va millimetrli chizg‘ichli uzun reyka. Panjara orqali tirqishga qaralganda tirqishning ikkala tomonida 1-, 2-, … tartibli spektrlar ko‘rinadi. Tirqishdan tanlangan rangning n-tartibli chizig‘igacha bo‘lgan masofa y, panjaradan tirqishli ekrangacha masofa x o‘lchanadi. Burchak kichik bo‘lganda (y ≪ x) sinφ ≈ tgφ = y/x, shuning uchun d·sinφ = nλ dan λ = d·y/(n·x). O‘lchashni har bir rang uchun bir necha tartibda va o‘ng-chap tomonlarda takrorlab, λo‘rt, absolut xatolik Δλ = |λo‘rt – λ| ning o‘rtachasi va nisbiy xatolik ε = Δλ_o‘rt/λ_o‘rt ni hisoblaymiz. Natijani jadvalga yozamiz. Xavfsizlik: faqat o‘quv lampasi; Quyoshga va lazerga qaramang; lampani tarmoqqa ulashni o‘qituvchi bajaradi.
Kompakt-diskdagi iz oralig‘i 1,6 μm. Shuning uchun u qaytarish panjarasi kabi ishlaydi: 650 nm li qizil nur uchun birinchi maksimum sinφ = λ/d = 0,65/1,6 ≈ 0,41, ya’ni φ ≈ 24°. Bunday kichik uzunlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchanmaydi, lekin burchak va masofa orqali topiladi.
Spektroskopistlar modda tarkibini spektr chiziqlari bo‘yicha aniqlaydi, sud ekspertlari ishlatilgan bo‘yoq yoki materialni spektr bilan solishtiradi, astronomlar yulduzlar tarkibini ularning spektridan o‘rganadi.
Daftar varag‘ining 20 tasini bir-biriga qo‘yib, qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchang va 20 ga bo‘lib, bitta varaq qalinligini toping (taxminan 0,1 mm). Panjara bilan ishlash ham shunday: katta kattalikni o‘lchab, kichigini hisoblaymiz.
Jadval shablonini chizing: rang, x (mm), y (mm), n, λ (nm), λo‘rt, Δλ, ε. Yuqoridagi misol sonlari bilan to‘ldiring. Haqiqiy ishni maktab laboratoriyasida bajaring; uyda lampa bilan CD sirtidagi spektrni kuzatishingiz mumkin, lekin Quyoshga to‘g‘ri qaramang.