ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Panjara bilan o‘lchash va dispersiya

Darslar 26–27 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
26

Laboratoriya ishi: Difraksion panjara yordamida yorug‘lik to‘lqin uzunligini aniqlash

Darslik: 96–97-betlar
MaqsadDifraksion panjara yordamida yorug‘lik to‘lqin uzunligini aniqlash usulini bilish: λ = d·y/(n·x), o‘rtacha qiymat va xatoliklarni hisoblash.
Yangi so‘zlar
panjara doimiysi · grating constantspektr tartibi · spectral orderabsolut xatolik · absolute errornisbiy xatolik · relative error
Tushuntirish

Ishning maqsadi — yorug‘likning to‘lqin uzunligini difraksion panjara bilan o‘lchash. Qurilma: panjara (davri d ma’lum, masalan 10 μm yoki 20 μm), cho‘g‘lanma lampa, o‘rtasida tor tirqishi bo‘lgan qora ekran va millimetrli chizg‘ichli uzun reyka. Panjara orqali tirqishga qaralganda tirqishning ikkala tomonida 1-, 2-, … tartibli spektrlar ko‘rinadi. Tirqishdan tanlangan rangning n-tartibli chizig‘igacha bo‘lgan masofa y, panjaradan tirqishli ekrangacha masofa x o‘lchanadi. Burchak kichik bo‘lganda (y ≪ x) sinφ ≈ tgφ = y/x, shuning uchun d·sinφ = nλ dan λ = d·y/(n·x). O‘lchashni har bir rang uchun bir necha tartibda va o‘ng-chap tomonlarda takrorlab, λo‘rt, absolut xatolik Δλ = |λo‘rt – λ| ning o‘rtachasi va nisbiy xatolik ε = Δλ_o‘rt/λ_o‘rt ni hisoblaymiz. Natijani jadvalga yozamiz. Xavfsizlik: faqat o‘quv lampasi; Quyoshga va lazerga qaramang; lampani tarmoqqa ulashni o‘qituvchi bajaradi.

!Xavfsizlik
Faqat o‘quv lampasidan foydalaning; Quyoshga va lazer nuriga qaramang; lampani tarmoqqa ulashni o‘qituvchi bajaradi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kompakt-diskdagi iz oralig‘i 1,6 μm. Shuning uchun u qaytarish panjarasi kabi ishlaydi: 650 nm li qizil nur uchun birinchi maksimum sinφ = λ/d = 0,65/1,6 ≈ 0,41, ya’ni φ ≈ 24°. Bunday kichik uzunlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchanmaydi, lekin burchak va masofa orqali topiladi.

Kim ishlatadi

Spektroskopistlar modda tarkibini spektr chiziqlari bo‘yicha aniqlaydi, sud ekspertlari ishlatilgan bo‘yoq yoki materialni spektr bilan solishtiradi, astronomlar yulduzlar tarkibini ularning spektridan o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftar varag‘ining 20 tasini bir-biriga qo‘yib, qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchang va 20 ga bo‘lib, bitta varaq qalinligini toping (taxminan 0,1 mm). Panjara bilan ishlash ham shunday: katta kattalikni o‘lchab, kichigini hisoblaymiz.

Namunalar
φx = 50 smy = 3,5 smpanjara
d = 10 μm, x = 50 cm. Qizil nurning 1-tartibli chizig‘i y = 3,5 cm da: λ = d·y/(n·x) = 10⁻⁵·0,035/(1·0,5) = 7·10⁻⁷ m = 700 nm. 2-tartibda y = 7,0 cm: λ = 10⁻⁵·0,07/(2·0,5) = 700 nm — natija mos keladi.
Uchta o‘lchash: 680, 700, 660 nm. λo‘rt = (680 + 700 + 660)/3 = 680 nm; chetlanishlar 0, 20, 20 nm, Δλ_o‘rt ≈ 13 nm; ε ≈ 13/680 ≈ 2 %.
Sinfda faoliyat

Jadval shablonini chizing: rang, x (mm), y (mm), n, λ (nm), λo‘rt, Δλ, ε. Yuqoridagi misol sonlari bilan to‘ldiring. Haqiqiy ishni maktab laboratoriyasida bajaring; uyda lampa bilan CD sirtidagi spektrni kuzatishingiz mumkin, lekin Quyoshga to‘g‘ri qaramang.

Mashq
1
Tajribada qaysi taqribiy tenglikdan foydalaniladi va qachon u to‘g‘ri?
2
d = 10 μm, n = 1, x = 50 cm, y = 3,5 cm. λ necha nm?
3
d = 10 μm, n = 2, x = 50 cm, y = 7 cm. λ necha nm?
4
Nima uchun markaziy maksimum oq, yon tomonlarda esa spektr hosil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →