ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kondensator va g‘altak o‘zgaruvchan tok zanjirida

Darslar 15–16 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
15

O‘zgaruvchan tok zanjiridagi kondensator

Darslik: 55–56-betlar
MaqsadO‘zgaruvchan tok zanjiridagi kondensatorni tushuntirish: sig‘im qarshilik XC = 1/(ωC), tok kuchlanishdan π/2 ga oldinda, Iₘ = Uₘ/X_C.
Yangi so‘zlar
sig‘im qarshilik · capacitive reactancereaktiv qarshilik · reactancefaza oldinga o‘tishi · phase leadsiklik chastota ω = 2πν · angular frequency ω = 2πν
Tushuntirish

Kondensator orqali o‘zgarmas tok o‘tmaydi (qoplamalar orasida dielektrik bor), lekin o‘zgaruvchan tok o‘tadi: kondensator navbat bilan zaryadlanadi va razryadlanadi, simlarda zaryadlar harakatlanib turadi. Kondensatorga u = Uₘcosωt kuchlanish berilsa, zaryad q = C·u = CUₘcosωt, tok esa zaryadning o‘zgarish tezligi: i = Iₘcos(ωt + π/2), Iₘ = ωC·Uₘ. Demak, tok kuchi kuchlanishdan faza bo‘yicha π/2 (chorak davr) oldinda. Om qonuni Iₘ = Uₘ/X_C ko‘rinishida yoziladi, bunda sig‘im qarshilik XC = 1/(ωC) = 1/(2πνC) ohmlarda (Ω) o‘lchanadi. Chastota va sig‘im qancha katta bo‘lsa, XC shuncha kichik va tok shuncha katta; o‘zgarmas tokda (ν = 0) XC cheksiz. XC reaktiv qarshilik: unda energiya issiqlikka aylanmaydi, balki davr davomida elektr maydon energiyasi sifatida yig‘ilib, manbaga qaytariladi, shuning uchun o‘rtacha quvvat nolga teng.

ty0uiT/4T/23T/4T
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon sensor ekranida kichik o‘zgaruvchan signal beriladi. Faraz qilaylik, nuqtadagi sig‘im 1 pF va signal chastotasi 100 kHz: XC = 1/(2πνC) ≈ 1,6 MΩ. Barmoq yaqinlashganda sig‘im biroz o‘zgaradi, demak, XC ham o‘zgaradi va ekran tegilgan joyni shundan sezadi. O‘zgarmas tok kondensatordan o‘tmaydi, shuning uchun o‘zgaruvchan signal kerak.

Kim ishlatadi

Elektronika muhandislari sensor va sezgich sxemalarini yaratadi, audio texniklar kondensator bilan o‘zgarmas tokni to‘sib signalni o‘tkazadi, energetiklar kondensator batareyalari bilan tarmoqni barqarorlashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda 1 μF kondensator uchun XC = 1/(2πνC) ni 50 Hz va 5 kHz da hisoblang (taxminan 3,2 kΩ va 32 Ω). Yuqori chastotadagi signal kondensatordan osonroq o‘tishini yozing.

Namunalar
Uₘ = 100 V20 μF
Kondensator C = 20 μF, ω = 1000 rad/s, Uₘ = 100 V. XC = 1/(ωC) = 1/(1000·20·10⁻⁶) = 50 Ω; Iₘ = Uₘ/X_C = 100/50 = 2 A.
Tarmoq (ν = 50 Hz, ω ≈ 314 rad/s) ga C = 100 μF ulangan: XC = 1/(314·10⁻⁴) ≈ 32 Ω. Chastota 2 marta ortsa XC ham 2 marta kamayadi (≈ 16 Ω), tok esa 2 marta ortadi.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: past kuchlanishli o‘zgarmas va o‘zgaruvchan manbaga lampochka va kondensatorni ketma-ket ulab, qaysi holda lampochka yonishini kuzating. Natijani XC = 1/(ωC) bilan izohlang. Katta sig‘imli zaryadlangan kondensatorlar xavfli bo‘lishi mumkin, ularni o‘zingiz razryadlamang va tarmoqqa ulamang.

Mashq
1
Kondensator nima uchun o‘zgarmas tokni o‘tkazmaydi-yu, o‘zgaruvchan tokni o‘tkazadi?
2
ω = 500 rad/s, C = 40 μF. Sig‘im qarshilik necha Ω?
3
Shu zanjirda Uₘ = 100 V. Tokning amplitudasi necha A?
4
Tok kuchi kuchlanishdan qanday faza siljishida va nima uchun o‘rtacha quvvat nolga teng?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnjuman taqdimoti uchun qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →