Erkin elektromagnit tebranishlar (tebranish konturi). Tebranish konturida energiyaning o‘zgarishi
Kondensator (C) va induktiv g‘altak (L) dan iborat berk zanjir tebranish konturi deyiladi. Zaryadlangan kondensator g‘altak orqali razryadlanadi: tok o‘zinduksiya tufayli sekin ortadi, kondensatordagi elektr maydon energiyasi q²/(2C) g‘altakning magnit maydon energiyasi Li²/2 ga aylanadi; kondensator to‘la razryadlanganda tok eng katta, zaryad nol. So‘ng g‘altak toki o‘zinduksiya hisobiga kondensatorni teskari ishorada qayta zaryadlaydi va jarayon takrorlanadi — bu erkin elektromagnit tebranishlar. Aktiv qarshiligi nolga teng ideal konturda to‘la energiya o‘zgarmaydi: W = q²/(2C) + Li²/2 = q²ₘ/(2C) = LI²ₘ/2. Tebranishlar davri Tomson formulasi bilan topiladi: T = 2π√(LC), chastotasi ν = 1/T = 1/(2π√(LC)); L yoki C ortsa, davr ortadi. Mexanik analogiya: q — koordinata, i — tezlik, L — massa, 1/C — bikrlik.
T = 2π√(LC) = 1,99 ms · f = 1/T = 503 Hz
L yoki C kattalashsa, davr ortadi (chastota kamayadi)
Metall qidiruvchi qurilmaning izlash g‘altagi tebranish konturining qismi: L = 1 mH va C = 2,5 nF bo‘lsa, ν = 1/(2π√(LC)) ≈ 100 kHz. G‘altak yaqiniga metall kelsa, induktivlik ozgina o‘zgaradi, demak, kontur chastotasi ham o‘zgaradi va qurilma buni signal sifatida sezadi.
Metall detektor yaratuvchilari chastota o‘zgarishidan metallni payqaydi, radio muhandislari qabul qilgich konturlarini sozlaydi, soat va datchik ishlab chiqaruvchilari barqaror tebranish chastotasidan foydalanadi.
Bo‘sh shisha idish og‘zi ustidan puflab, ovoz balandligini eshiting. So‘ng ichiga bir necha qoshiq suv quyib, yana puflang: ohang o‘zgaradi. Konturning chastotasi ham L yoki C o‘zgarsa shunday o‘zgaradi.
Daftarda prujinali mayatnik va tebranish konturi uchun jadval tuzing: koordinata – zaryad, tezlik – tok, massa – induktivlik, bikrlik – 1/C. Qaysi paytlarda «energiya» butunlay potensial (elektr), qaysi paytlarda kinetik (magnit) ekanini davrning choraklari bo‘yicha belgilang.