ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tebranish konturi va elektromagnit tebranishlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
11

Erkin elektromagnit tebranishlar (tebranish konturi). Tebranish konturida energiyaning o‘zgarishi

Darslik: 42–44-betlar
MaqsadTebranish konturida erkin elektromagnit tebranishlarning hosil bo‘lishini, Tomson formulasi T = 2π√(LC) va energiya almashinuvi W = q²/(2C) + Li²/2 ni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tebranish konturi · oscillating circuiterkin tebranishlar · free oscillationsTomson formulasi · Thomson's formulaxususiy chastota · natural frequency
Tushuntirish

Kondensator (C) va induktiv g‘altak (L) dan iborat berk zanjir tebranish konturi deyiladi. Zaryadlangan kondensator g‘altak orqali razryadlanadi: tok o‘zinduksiya tufayli sekin ortadi, kondensatordagi elektr maydon energiyasi q²/(2C) g‘altakning magnit maydon energiyasi Li²/2 ga aylanadi; kondensator to‘la razryadlanganda tok eng katta, zaryad nol. So‘ng g‘altak toki o‘zinduksiya hisobiga kondensatorni teskari ishorada qayta zaryadlaydi va jarayon takrorlanadi — bu erkin elektromagnit tebranishlar. Aktiv qarshiligi nolga teng ideal konturda to‘la energiya o‘zgarmaydi: W = q²/(2C) + Li²/2 = q²ₘ/(2C) = LI²ₘ/2. Tebranishlar davri Tomson formulasi bilan topiladi: T = 2π√(LC), chastotasi ν = 1/T = 1/(2π√(LC)); L yoki C ortsa, davr ortadi. Mexanik analogiya: q — koordinata, i — tezlik, L — massa, 1/C — bikrlik.

CL
0 … 6 ms

T = 2π√(LC) = 1,99 ms · f = 1/T = 503 Hz

L yoki C kattalashsa, davr ortadi (chastota kamayadi)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Metall qidiruvchi qurilmaning izlash g‘altagi tebranish konturining qismi: L = 1 mH va C = 2,5 nF bo‘lsa, ν = 1/(2π√(LC)) ≈ 100 kHz. G‘altak yaqiniga metall kelsa, induktivlik ozgina o‘zgaradi, demak, kontur chastotasi ham o‘zgaradi va qurilma buni signal sifatida sezadi.

Kim ishlatadi

Metall detektor yaratuvchilari chastota o‘zgarishidan metallni payqaydi, radio muhandislari qabul qilgich konturlarini sozlaydi, soat va datchik ishlab chiqaruvchilari barqaror tebranish chastotasidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh shisha idish og‘zi ustidan puflab, ovoz balandligini eshiting. So‘ng ichiga bir necha qoshiq suv quyib, yana puflang: ohang o‘zgaradi. Konturning chastotasi ham L yoki C o‘zgarsa shunday o‘zgaradi.

Namunalar
Kontur: L = 0,1 H, C = 10 μF. LC = 10⁻⁶ s², √(LC) = 10⁻³ s, T = 2π·10⁻³ s ≈ 6,3 ms, ν = 1/T ≈ 159 Hz.
tW0WEWMT/2T5 mJ
Ideal kontur: L = 10 mH, C = 1 μF, kondensatordagi maksimal kuchlanish Uₘ = 100 V. Energiya W = CUₘ²/2 = 10⁻⁶·10⁴/2 = 5 mJ. Tokning maksimumida butun energiya g‘altakda: LIₘ²/2 = 5 mJ, Iₘ = √(2·5·10⁻³/10⁻²) = 1 A.
Sinfda faoliyat

Daftarda prujinali mayatnik va tebranish konturi uchun jadval tuzing: koordinata – zaryad, tezlik – tok, massa – induktivlik, bikrlik – 1/C. Qaysi paytlarda «energiya» butunlay potensial (elektr), qaysi paytlarda kinetik (magnit) ekanini davrning choraklari bo‘yicha belgilang.

Mashq
1
Konturdagi tebranishlar qaysi energiya turlari orasida almashinadi?
2
C = 2 μF, kondensatordagi maksimal zaryad qₘ = 4 μC. Maksimal energiya necha μJ?
3
Konturdagi kondensator sig‘imi 4 marta orttirilsa, tebranishlar davri necha marta ortadi?
4
Nima uchun kondensator to‘la razryadlangan paytda ham konturdagi tok to‘xtamaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →