Fotonning impulsi. Yorug‘lik bosimi. Fotoeffektning texnikada qo‘llanilishi
Fotonning massasi nol, lekin energiyasi E = hν va impulsi bor: E = pc dan p = E/c = hν/c = h/λ. Sirtga tushgan yorug‘lik fotonlari unga impuls beradi, shuning uchun yorug‘lik bosim hosil qiladi. Intensivligi I (W/m²) bo‘lgan nur sirtga tik tushsa, to‘la yutuvchi sirtga bosim p = I/c, to‘la qaytaruvchi sirtga esa p = 2I/c, chunki qaytganda foton impulsi 2p ga o‘zgaradi. Bu bosim juda kichik (Yer yaqinida Quyosh nuri yutuvchi sirtga taxminan 4,5 μPa, ya’ni Pa ning milliondan bir necha bo‘lagi bilan bosadi), uni 1900-yilda P. N. Lebedev nozik burama tarozida o‘lchagan; hozir yengil yelkanli kosmik apparatlar loyihalarida qo‘llaniladi. Fotoeffektning amaliy tatbiqlari: fotorezistor yoritilganda qarshiligi kamayadi (yoritilganlik datchiklari, avtomatika); p–n o‘tishli quyosh batareyasi yorug‘lik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradi (bir element EYuK taxminan 0,5 V, shuning uchun ketma-ket ulanadi); yorug‘lik diodida elektr toki p–n o‘tishda elektron va kovaklarning rekombinatsiyasi natijasida yorug‘lik chiqaradi, rangi yarimo‘tkazgich turiga bog‘liq.
Kometaning chang dumi doimo Quyoshdan teskari tomonga qaraydi, kometa harakatining orqasiga emas. Sababi, quyosh nuri chang zarralarini bosim bilan itaradi: fotonlar impuls beradi. Quyosh yaqinida bu dum o‘n millionlab kilometr uzunlikka cho‘zilishi mumkin.
Kosmik apparat loyihachilari quyosh yelkanlari bilan yorug‘lik bosimidan foydalanadi, astronomlar kometa dumining yo‘nalishidan Quyosh ta’sirini o‘rganadi, quyosh batareyalari ustalari yorug‘lik energiyasini tokka aylantiradi.
Kitob yoki ishonchli saytdan bir kometaning Quyosh atrofidagi turli joylarda olingan ikkita rasmini toping va dum har safar Quyoshdan qaysi tomonga qaraganini chizib belgilang.
| Sirt | Bosim |
|---|---|
| yutuvchi | 3·10⁻⁶ Pa |
| qaytaruvchi | 6·10⁻⁶ Pa |
Kalkulyator yoki quyosh batareyali chiroqni oling va yoritilganlikka qarab ishlashini kuzating (soyada, xonada, derazada). Quyoshga to‘g‘ridan to‘g‘ri qaramang; lazer ko‘rsatkichini hech qachon ko‘zga yoki odamlarga yo‘naltirmang.