Atom yadrosining tarkibi. Bog‘lanish energiyasi. Massa defekti
Atom yadrosi protonlar (musbat, zaryadi +e) va neytronlar (zaryadsiz) — nuklonlardan iborat; yadro atomdan taxminan 10⁴–10⁵ marta kichik (≈ 10⁻¹⁵–10⁻¹⁴ m), lekin atom massasining deyarli hammasi (99,9 % dan ortig‘i) unda to‘plangan. Z — protonlar soni (elementning tartib raqami), N — neytronlar soni, A = Z + N — massa soni; yadro ᴬ_Z X bilan belgilanadi. Z bir xil, A turlicha yadrolar izotoplar, A bir xil, Z turlicha yadrolar izobarlardir. Yadro radiusi R ≈ R₀·A^(1/3), R₀ ≈ 1,2·10⁻¹⁵ m, shuning uchun yadro moddasining zichligi hamma yadrolarda deyarli bir xil, taxminan 2·10¹⁷ kg/m³. Protonlar bir-birini itarsa ham yadro parchalanmaydi, chunki nuklonlar orasida yadro kuchlari — kuchli, qisqa masofali (≈ 10⁻¹⁵ m) tortishish kuchlari mavjud, ular zaryadga bog‘liq emas. Yadro massasi uni tashkil etuvchi nuklonlar massalari yig‘indisidan kichik: Δm = Z·mp + (A − Z)·mn − mya — massa defekti. Unga mos energiya Ebog‘ = Δm·c² yadroni nuklonlarga ajratish uchun kerak bo‘ladigan energiya, 1 a.m.b. ≈ 931,5 MeV/c² ga to‘g‘ri keladi. Bir nuklonga to‘g‘ri keluvchi Ebog‘/A o‘rta og‘irlikdagi yadrolarda eng katta (≈ 8–9 MeV), uranda ≈ 7,6 MeV, shuning uchun yengil yadrolarning sintezi ham, og‘ir yadrolarning bo‘linishi ham energiya beradi.
| Nuklon | Zaryad | Massa, a.m.b. |
|---|---|---|
| proton | +e | 1,00728 |
| neytron | 0 | 1,00866 |
Yadro moddasining zichligi taxminan 2·10¹⁷ kg/m³. Shakar bo‘lagi kattaligidagi (1 sm³ = 10⁻⁶ m³) yadro moddasi 2·10¹¹ kg, ya’ni 200 million tonna og‘irlikda bo‘lardi. Bunday zichlik neytron yulduzlarida uchraydi, oddiy moddada esa atomning deyarli hammasi bo‘shliq.
Astrofiziklar neytron yulduzlarini yadro zichligi bilan tushuntiradi, yadro tibbiyoti fiziklari izotoplardan tashxis uchun foydalanadi, yadro energetikasi muhandislari yoqilg‘ining yadro tarkibini hisobga oladi.
Yadroni 1 sm li marmar deb tasavvur qiling: atom uning atrofida taxminan 100 m dan 1 km gacha kenglikda bo‘lardi. Maktabingizdan 500 m uzoqlikdagi biror joyni eslang va birinchi elektronlar shunchalik uzoqda ekanini yozing.
Daftarda 4 ta element (masalan, ¹²C, ¹⁶O, ⁵⁶Fe, ²³⁸U) uchun Z, N va A ni jadvalga yozing, ularning orasidan izotop va izobar juftliklarini topishga urinib ko‘ring (¹⁴C va ¹⁴N izobar). Hisob ishi, tajriba yo‘q.