ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Magnit maydon energiyasi

Darslar 10 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
10

Magnit maydon energiyasi

Darslik: 35–38-betlar
MaqsadTokli g‘altak magnit maydonining energiyasini W = L·I²/2 formulasi bilan hisoblash va uning fizik ma’nosini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
magnit maydon energiyasi · magnetic field energyelektromagnit · electromagnetenergiyaning saqlanishi · conservation of energyinduktivlik · inductance
Tushuntirish

Tokli g‘altak atrofidagi magnit maydon energiyaga ega: tokni nol qiymatdan I gacha oshirishda manba o‘zinduksiya EYuK ga qarshi ish bajaradi va bu ish maydon energiyasi sifatida to‘planadi. Oqim Φ = L·I tokka proporsional bo‘lgani uchun Φ(I) grafigi to‘g‘ri chiziq, bajarilgan ish esa uning ostidagi uchburchak yuziga teng: A = I·Φ/2. Demak, W = I·Φ/2 = L·I²/2: energiya induktivlikka to‘g‘ri va tok kuchining kvadratiga proporsional. Tok 2 marta ortsa, energiya 4 marta ortadi; L ning o‘rni mexanikadagi massa, I ning o‘rni tezlik, shuning uchun W = LI²/2 kinetik energiya mυ²/2 ga o‘xshaydi. Tok uzilganda bu energiya yo‘qolmaydi: u o‘zinduksiya toki yoki uchqun issiqligi va nurlanishi sifatida ajraladi. Ferromagnit o‘zakli g‘altakda L katta, shuning uchun bir xil tokda energiya ham katta; elektromagnit kranlar yuklarni ko‘tarishda shu maydon kuchidan foydalanadi.

I, AΦ1234560W = IΦ/20,12 Wb
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Induktivligi 10 H va toki 100 A bo‘lgan MRT apparatining magnit g‘altagi kabi katta elektromagnitni tasavvur qiling. Saqlanadigan energiya W = LI²/2 = 10 · 10⁴ / 2 = 50 kJ, bu 1000 kg mashinaning 36 km/soat (10 m/s) tezlikdagi kinetik energiyasiga teng. Tok ikki baravar kamaysa, energiya to‘rt baravar kamayadi.

Kim ishlatadi

Tibbiyot muhandislari MRT magnitlarining energiyasini xavfsiz boshqaradi, energetiklar g‘altaklarda energiya zaxiralash tizimlarini loyihalaydi, kuchlanish o‘zgartirgich (konverter) ishlab chiqaruvchilari g‘altak energiyasini har siklda sarflaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Massasi 50 kg bo‘lgan jismning 1,5 m/s tezlikdagi kinetik energiyasini hisoblang (≈ 56 J). Induktivligi 0,5 H bo‘lgan g‘altak xuddi shuncha energiyani qanday tokda saqlashini toping.

Namunalar
I, AW, J12345671234567890W(I)1,8 J7,2 J
Induktivligi 0,4 H bo‘lgan g‘altakdan 3 A tok o‘tmoqda. W = L·I²/2 = 0,4·9/2 = 1,8 J. Tok 6 A bo‘lsa, W = 0,4·36/2 = 7,2 J (4 marta ko‘p).
Magnit oqimi 0,12 Wb bo‘lgan g‘altakdan 5 A tok o‘tmoqda. W = I·Φ/2 = 5·0,12/2 = 0,3 J. Induktivlik L = Φ/I = 0,024 H = 24 mH.
Sinfda faoliyat

Daftarda L–I jadvalini tuzing: L = 2 H uchun I = 1, 2, 3, 4 A bo‘lganda W ni hisoblang va W ning I dan bog‘liqligi grafigini chizing (parabola). Haqiqiy tajribada katta induktivli g‘altakni ulash-uzishni faqat mutaxassis o‘tkazadi: uzilishda yuqori kuchlanish va uchqun paydo bo‘lishi mumkin.

Mashq
1
Magnit maydon energiyasi formulasi qanday?
2
L = 20 mH, I = 3 A. W necha mJ?
3
W = 90 mJ, I = 3 A. Induktivlik necha mH?
4
Tok 3 marta orttirilsa, magnit maydon energiyasi necha marta o‘zgaradi va nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →