ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Lorens kuchi

Darslar 6 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
6

Bir jinsli magnit maydonida zaryadli zarraning harakati. Lorens kuchi

Darslik: 17–23-betlar
MaqsadLorens kuchi F = |q|·υ·B·sinα ni, zaryadli zarra aylana radiusi R = mυ/(|q|B) va aylanish davri T = 2πm/(|q|B) ni hisoblash, mass-spektrometr tamoyilini bilish.
Yangi so‘zlar
Lorens kuchi · Lorentz forceaylanish radiusi · radius of the circular pathaylanish davri · period of revolutionmass-spektrometr · mass spectrometer
Tushuntirish

Magnit maydonda harakatlanayotgan zaryadli zarraga Lorens kuchi ta’sir qiladi: F = |q|·υ·B·sinα, bunda α — tezlik va B vektorlari orasidagi burchak. Uning yo‘nalishi musbat zaryad uchun chap qo‘l qoidasi bilan topiladi (manfiy zaryadda teskari tomonga). Zarra maydon chiziqlari bo‘ylab uchsa (α = 0° yoki 180°), kuch nolga teng; chiziqlarga tik kirsa (α = 90°) kuch eng katta. Lorens kuchi tezlikka tik bo‘lgani uchun ish bajarmaydi, zarraning tezligi va kinetik energiyasi o‘zgarmaydi, faqat yo‘nalishi o‘zgaradi. Tik kirgan zarra radiusi R = mυ/(|q|B) bo‘lgan aylana bo‘ylab tekis harakatlanadi (markazga intilma kuch vazifasini Lorens kuchi bajaradi), davri T = 2πm/(|q|B) tezlikka bog‘liq emas. Shu tamoyil mass-spektrometrda zarralarni massasi bo‘yicha ajratish uchun qo‘llaniladi: bir xil tezlik va zaryaddagi zarralardan og‘irrog‘i kattaroq aylana chizadi.

υFR××××××××××××××××+B
××××××××××××××××××××××××vr

r = m·v ÷ (e·B) = 11,37 mm · T = 2π·m ÷ (e·B) = 17,9 ns

Tezlik oshsa, radius ortadi; davr tezlikka bog‘liq emas

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Koinotdan kelgan energiyali elektron tezligi 3·10⁷ m/s bo‘lib, Yer maydoniga (B ≈ 50 μT) perpendikulyar kirsa, aylana radiusi R = mυ/(eB) ≈ 9,1·10⁻³¹·3·10⁷ / (1,6·10⁻¹⁹·5·10⁻⁵) ≈ 3,4 m. Zarra maydon chiziqlari atrofida spiral chizadi va qutblar tomon yo‘naladi: qutb yog‘dusi shu tarzda hosil bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Kosmik fiziklar zaryadli zarralarning Yer maydonidagi harakatini o‘rganadi, tibbiyot fiziklari kasalxonalardagi siklotronlarda zarralarni aylana bo‘ylab tezlatadi, massa-spektrometr bilan ishlovchi kimyogarlar ionlarni massasiga qarab ajratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Dunyo xaritasi yoki globusda qutb yog‘dusi ko‘rinadigan hududlarni toping va ular nega qutblar yaqinida ekanini maydon chiziqlari rasmiga qarab tushuntirib yozing.

Namunalar
Proton (m = 1,67·10⁻²⁷ kg, q = 1,6·10⁻¹⁹ C) B = 0,1 T maydonga tik, υ = 2·10⁶ m/s bilan kirdi. F = qυB = 1,6·10⁻¹⁹·2·10⁶·0,1 = 3,2·10⁻¹⁴ N; R = mυ/(qB) = 1,67·10⁻²⁷·2·10⁶/(1,6·10⁻¹⁹·0,1) ≈ 0,21 m.
Elektron (m = 9,1·10⁻³¹ kg) B = 1 mT maydonda aylanadi. T = 2πm/(eB) = 2·3,14·9,1·10⁻³¹/(1,6·10⁻¹⁹·10⁻³) ≈ 3,6·10⁻⁸ s ≈ 36 ns; tezligi 2 marta ortsa ham davr shunday qoladi, radius esa 2 marta ortadi.
Sinfda faoliyat

Daftarda: magnit maydon sahifaga kirayotgan holatda musbat va manfiy zarralarning trayektoriyasini chizing (aylana qaysi tomonga buriladi?). Ayni qoidani eski elektron-nur trubkali televizordagi elektron dastasi misolida tushuntiring. Kuchli magnitlarni elektron asboblar va kartalardan uzoqroq tuting.

Mashq
1
Zarra magnit maydon chiziqlari bo‘ylab uchsa, unga Lorens kuchi ta’sir qiladimi?
2
q = 3,2·10⁻¹⁹ C, υ = 5·10⁵ m/s, B = 0,4 T, α = 90°. Kuch necha ·10⁻¹⁵ N?
3
Elektron υ = 1,76·10⁷ m/s bilan B = 1 mT maydonga tik kirdi (e/m = 1,76·10¹¹ C/kg). Aylana radiusi necha cm?
4
Nima uchun Lorens kuchi zarraning tezligini o‘zgartirmaydi, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →