Bir jinsli magnit maydonida zaryadli zarraning harakati. Lorens kuchi
Magnit maydonda harakatlanayotgan zaryadli zarraga Lorens kuchi ta’sir qiladi: F = |q|·υ·B·sinα, bunda α — tezlik va B vektorlari orasidagi burchak. Uning yo‘nalishi musbat zaryad uchun chap qo‘l qoidasi bilan topiladi (manfiy zaryadda teskari tomonga). Zarra maydon chiziqlari bo‘ylab uchsa (α = 0° yoki 180°), kuch nolga teng; chiziqlarga tik kirsa (α = 90°) kuch eng katta. Lorens kuchi tezlikka tik bo‘lgani uchun ish bajarmaydi, zarraning tezligi va kinetik energiyasi o‘zgarmaydi, faqat yo‘nalishi o‘zgaradi. Tik kirgan zarra radiusi R = mυ/(|q|B) bo‘lgan aylana bo‘ylab tekis harakatlanadi (markazga intilma kuch vazifasini Lorens kuchi bajaradi), davri T = 2πm/(|q|B) tezlikka bog‘liq emas. Shu tamoyil mass-spektrometrda zarralarni massasi bo‘yicha ajratish uchun qo‘llaniladi: bir xil tezlik va zaryaddagi zarralardan og‘irrog‘i kattaroq aylana chizadi.
r = m·v ÷ (e·B) = 11,37 mm · T = 2π·m ÷ (e·B) = 17,9 ns
Tezlik oshsa, radius ortadi; davr tezlikka bog‘liq emas
Koinotdan kelgan energiyali elektron tezligi 3·10⁷ m/s bo‘lib, Yer maydoniga (B ≈ 50 μT) perpendikulyar kirsa, aylana radiusi R = mυ/(eB) ≈ 9,1·10⁻³¹·3·10⁷ / (1,6·10⁻¹⁹·5·10⁻⁵) ≈ 3,4 m. Zarra maydon chiziqlari atrofida spiral chizadi va qutblar tomon yo‘naladi: qutb yog‘dusi shu tarzda hosil bo‘ladi.
Kosmik fiziklar zaryadli zarralarning Yer maydonidagi harakatini o‘rganadi, tibbiyot fiziklari kasalxonalardagi siklotronlarda zarralarni aylana bo‘ylab tezlatadi, massa-spektrometr bilan ishlovchi kimyogarlar ionlarni massasiga qarab ajratadi.
Dunyo xaritasi yoki globusda qutb yog‘dusi ko‘rinadigan hududlarni toping va ular nega qutblar yaqinida ekanini maydon chiziqlari rasmiga qarab tushuntirib yozing.
Daftarda: magnit maydon sahifaga kirayotgan holatda musbat va manfiy zarralarning trayektoriyasini chizing (aylana qaysi tomonga buriladi?). Ayni qoidani eski elektron-nur trubkali televizordagi elektron dastasi misolida tushuntiring. Kuchli magnitlarni elektron asboblar va kartalardan uzoqroq tuting.