Radioaktiv nurlanishni va zarralarni qayd qilish usullari
Yadro zarralari ko‘zga ko‘rinmaydi, shuning uchun ular moddaga ta’sirini — ionlashtirish, yorug‘lik chaqnashi, fotoemulsiyani qoraytirishini — qayd qiluvchi asboblar ishlatiladi. Geyger–Myuller hisoblagichida siyrak gaz to‘ldirilgan naychaga yuqori kuchlanish beriladi; zarra gazni ionlashtirsa, qisqa razryad va tok impulsi hosil bo‘ladi, har bir impuls bitta zarraga mos keladi. Sintillyatsion hisoblagichda zarra kristallda yorug‘lik chaqnashini hosil qiladi, uni fotokuchaytirgich elektr impulsiga aylantiradi. Vilson kamerasida o‘ta to‘yingan bug‘da zarra ionlari ustida mayda tomchilar hosil bo‘lib, ko‘rinadigan iz (trek) qoladi; pufakli kamerada o‘ta qizigan suyuqlik zarra yo‘li bo‘ylab qaynab, pufakchalar izini beradi, suyuqlik zich bo‘lgani uchun tez va yuqori energiyali zarralarni ham tutadi. Fotoemulsiyada zarra yo‘li ochilgandan so‘ng qora donalar qatori bo‘lib ko‘rinadi. Kamera magnit maydonga qo‘yilsa, iz egriladi: r = mυ/(|q|B); radiusdan impulsni, egilish tomonidan zaryad ishorasini aniqlash mumkin. Alfa-zarra gazni kuchli ionlashtirgani uchun qalin va qisqa iz qoldiradi, beta-zarra ingichka va uzunroq; gamma-kvantning o‘zi iz qoldirmaydi, uni ikkilamchi elektronlar orqali qayd qilinadi.
Dengiz sathida har bir kvadrat santimetrdan daqiqasiga o‘rtacha taxminan 1 ta kosmik muon o‘tadi. Kaftingiz yuzi taxminan 100 sm² bo‘lsa, daqiqasiga taxminan 100 ta zarra kaftingizdan o‘tib ketadi, bu zararsiz. Geyger sanagichi kabi detektorlar shunday zarralarni bittadan sanaydi.
Radiatsiya xavfsizligi mutaxassislari sanagichlar bilan nurlanish darajasini kuzatadi, fiziklar tezlatgichlarda zarralar izini detektorlar bilan qayd etadi, geologlar va arxeologlar muonlarning o‘tishi bo‘yicha katta jismlar ichini «ko‘radi».
Kaftingizni katakli qog‘ozga qo‘yib chizing va kataklarni sanab yuzini sm² da toping. Daqiqasiga 1 zarra/sm² ni yuzga ko‘paytirib, kaftingizdan o‘tadigan kosmik muonlar sonini hisoblang.
Radioaktiv manbalar bilan uyda ham, maktabda ham o‘quvchilar ishlamaydi: bunday ishlarni faqat mutaxassis, maxsus xavfsizlik bilan bajaradi. Mashq sifatida zarra izlari fotosuratining bosma nusxasida (kitob yoki internetdagi tasvir) izning egrilik radiusini chizg‘ich bilan taxminan baholang.