Massaning tezlikka bog‘liqligi. Relyativistik dinamika. Massa bilan energiyaning o‘zaro bog‘liqlik qonuni
Nyuton qonunlari tezlik c ga yaqinlashganda ishlamay qoladi: zarrani tezlatish uchun kuch qo‘yilsa ham, tezligi c ga yetmaydi. Buni tushuntirish uchun relyativistik dinamikada harakatdagi jism massasi m = m₀/√(1 − υ²/c²) deb olinadi (m₀ — tinchlikdagi massa), impuls p = mυ, kuch F = Δp/Δt. Kichik tezliklarda m ≈ m₀. Jismning to‘la energiyasi E = mc², tinchlikdagi energiyasi E₀ = m₀c², kinetik energiyasi Ek = E − E₀ = (m − m₀)c². Demak, energiya o‘zgarsa, massa ham o‘zgaradi: Δm = ΔE/c²; massa va energiya bir narsaning ikki ko‘rinishidir. Energiya va impuls E² = (m₀c²)² + (pc)² bilan bog‘langan; m₀ = 0 bo‘lsa E = pc, bunday zarra (masalan, foton) hamma sanoq sistemalarida aynan c tezlikda harakatlanadi. Eslatma: hozirgi fizikada ko‘pincha «massa» deganda faqat m₀ olinadi va tezlikka bog‘liqlik E va p orqali ifodalanadi; bu yerda biz darslik terminologiyasiga amal qilamiz.
Quyosh sekundiga taxminan 3,8·10²⁶ J energiya nurlantiradi. Δm = E/c² = 3,8·10²⁶ / 9·10¹⁶ ≈ 4,2·10⁹ kg: har sekundda Quyosh taxminan 4 million tonna massa yo‘qotadi. Quyosh massasi esa 2·10³⁰ kg, shuning uchun bu yo‘qotish milliardlab yil davom etishi mumkin.
Yadro energetikasi muhandislari reaksiyada massa defektidan energiyani hisoblaydi, zarra tezlatgichlarida ishlovchi fiziklar zarra energiyasini massa bilan bog‘laydi, astrofiziklar yulduzlar umri va yorqinligini baholaydi.
E = mc² ni o‘zingiz tushungandek ikki jumlada sinfdoshingizga tushuntirib ko‘ring. Tushuntirib bera olmasangiz, darsni qayta o‘qing va qaysi joyi qiyinligini belgilang.
| υ/c | m/m₀ |
|---|---|
| 0,6 | 1,25 |
| 0,8 | 1,67 |
| 0,9 | 2,29 |
| 0,99 | 7,09 |
Daftarda Ek/E₀ = m/m₀ − 1 formulasidan foydalanib β = 0,6; 0,8; 0,9 uchun Ek/E₀ ni hisoblab, kichik tezliklarda Ek ≈ m₀υ²/2 ga o‘tishini sonlar bilan tekshiring (β = 0,1 da). Faqat hisob ishi.