ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Massa va energiya bog‘lanishi

Darslar 33 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
33

Massaning tezlikka bog‘liqligi. Relyativistik dinamika. Massa bilan energiyaning o‘zaro bog‘liqlik qonuni

Darslik: 128–132-betlar
MaqsadMassaning tezlikka bog‘liqligi, to‘la, tinchlikdagi va kinetik energiya formulalarini, E = mc² munosabatini va E² = (m₀c²)² + (pc)² ni bilish; ularni oddiy masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tinchlikdagi massa · rest masstinchlikdagi energiya · rest energymassasiz zarra · massless particleimpuls · momentum
Tushuntirish

Nyuton qonunlari tezlik c ga yaqinlashganda ishlamay qoladi: zarrani tezlatish uchun kuch qo‘yilsa ham, tezligi c ga yetmaydi. Buni tushuntirish uchun relyativistik dinamikada harakatdagi jism massasi m = m₀/√(1 − υ²/c²) deb olinadi (m₀ — tinchlikdagi massa), impuls p = mυ, kuch F = Δp/Δt. Kichik tezliklarda m ≈ m₀. Jismning to‘la energiyasi E = mc², tinchlikdagi energiyasi E₀ = m₀c², kinetik energiyasi Ek = E − E₀ = (m − m₀)c². Demak, energiya o‘zgarsa, massa ham o‘zgaradi: Δm = ΔE/c²; massa va energiya bir narsaning ikki ko‘rinishidir. Energiya va impuls E² = (m₀c²)² + (pc)² bilan bog‘langan; m₀ = 0 bo‘lsa E = pc, bunday zarra (masalan, foton) hamma sanoq sistemalarida aynan c tezlikda harakatlanadi. Eslatma: hozirgi fizikada ko‘pincha «massa» deganda faqat m₀ olinadi va tezlikka bog‘liqlik E va p orqali ifodalanadi; bu yerda biz darslik terminologiyasiga amal qilamiz.

ƒFormula
E = mc²
m = m₀/√(1 − υ²/c²); E₀ = m₀c²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh sekundiga taxminan 3,8·10²⁶ J energiya nurlantiradi. Δm = E/c² = 3,8·10²⁶ / 9·10¹⁶ ≈ 4,2·10⁹ kg: har sekundda Quyosh taxminan 4 million tonna massa yo‘qotadi. Quyosh massasi esa 2·10³⁰ kg, shuning uchun bu yo‘qotish milliardlab yil davom etishi mumkin.

Kim ishlatadi

Yadro energetikasi muhandislari reaksiyada massa defektidan energiyani hisoblaydi, zarra tezlatgichlarida ishlovchi fiziklar zarra energiyasini massa bilan bog‘laydi, astrofiziklar yulduzlar umri va yorqinligini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

E = mc² ni o‘zingiz tushungandek ikki jumlada sinfdoshingizga tushuntirib ko‘ring. Tushuntirib bera olmasangiz, darsni qayta o‘qing va qaysi joyi qiyinligini belgilang.

Namunalar
υ/cm/m₀
0,61,25
0,81,67
0,92,29
0,997,09
Zarra 0,8 c tezlikda: m = m₀/√(1 − 0,64) = m₀/0,6 ≈ 1,67 m₀. Kinetik energiya Ek = (m − m₀)c² ≈ 0,67 m₀c², ya’ni tinchlikdagi energiyaning uchdan ikki qismi (aniq 2/3).
1 g modda tinchlikdagi energiya: E₀ = mc² = 10⁻³ kg · (3·10⁸ m/s)² = 9·10¹³ J. Bu ≈ 2,5·10⁷ kW·h energiya (1 kW·h = 3,6·10⁶ J) — katta shaharning taxminan bir kunlik elektr iste’moli tartibida.
Sinfda faoliyat

Daftarda Ek/E₀ = m/m₀ − 1 formulasidan foydalanib β = 0,6; 0,8; 0,9 uchun Ek/E₀ ni hisoblab, kichik tezliklarda Ek ≈ m₀υ²/2 ga o‘tishini sonlar bilan tekshiring (β = 0,1 da). Faqat hisob ishi.

Mashq
1
Tinchlikdagi energiya formulasini yozing.
2
Reaksiyada 2·10⁻⁴ kg massa energiyaga aylandi. Ajralgan energiya (c² = 9·10¹⁶ m²/s²)?
3
Zarraning harakatdagi massasi tinchlikdagi massasidan 5 marta katta. Ek/E₀ nechaga teng?
4
Nima uchun massali zarra tezligi c ga yeta olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z yarmarkasi: xatcho‘p narxiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →