ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Moddalarning magnit xossalari

Darslar 9 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
9

Moddalarning magnit xossalari

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadModdalarning magnit xossalarini (diamagnetik, paramagnetik, ferromagnetik) magnit singdiruvchanlik μ = B/B₀ orqali farqlash va texnikada qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
magnetik · magnetic materialmagnit singdiruvchanlik · relative permeabilitydiamagnetik · diamagnetferromagnetik · ferromagnet
Tushuntirish

Magnit maydonga kiritilganda magnitlanadigan moddalar magnetiklar deyiladi. Magnetik ichidagi maydon induksiyasi B = μ·B₀ bo‘ladi, bunda B₀ — vakuumdagi (modda yo‘q holdagi) induksiya, μ = B/B₀ esa muhitning magnit singdiruvchanligi; u moddaning maydonni necha marta o‘zgartirishini ko‘rsatadi. Diamagnetiklarda μ < 1 (oltin, kumush, mis, rux, ba’zi gazlar): ular maydonni biroz susaytiradi va maydondan itariladi. Paramagnetiklarda μ biroz birdan katta (platina, alyuminiy, xrom, marganes, kislorod): maydonni qisman kuchaytiradi. Ferromagnetiklarda μ ≫ 1 (temir, nikel, kobalt va ba’zi qotishmalar): maydonni yuzlab marta kuchaytiradi va unga kuchli tortiladi; ularning μ qiymati o‘zgarmas emas, maydonga bog‘liq. Ferromagnit o‘zaklar transformator, generator, elektrodvigatel va elektromagnitlarda ishlatiladi; maxsus qotishmalardan doimiy magnitlar yasaladi. Ferromagnetik xossalar ma’lum haroratdan (Kyuri nuqtasidan) yuqorida yo‘qoladi.

MagnetikμMisollar
Diamagnetikμ < 1oltin, kumush, mis, rux
Paramagnetikμ ≳ 1alyuminiy, platina
Ferromagnetikμ ≫ 1temir, nikel, kobalt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Transformator o‘zagi temir qotishmasidan yasaladi, chunki ferromagnitning μ si juda katta. Havoda g‘altak B₀ = 1 mT maydon bersa, μ ≈ 1000 bo‘lgan o‘zak bilan B = μB₀ ≈ 1 T bo‘ladi. Aslida μ doimiy emas: maydon taxminan 2 T ga yaqinlashganda o‘zak to‘yinadi va qo‘shimcha kuchayish to‘xtaydi.

Kim ishlatadi

Metall chiqindilarni saralovchi muhandislar magnit ajratgichlar bilan po‘latni mis va alyuminiydan ajratadi, transformator va motor loyihachilari o‘zak materialini tanlaydi, arxeologlar magnitometr bilan ko‘milgan buyumlarni qidiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda magnit biror narsani ushlab turgan uchta joyni toping (masalan, muzlatkich eshigi zichlagichi, qalamdon yopqichi, shkaf qulfi). Qaysi qism magnit va qaysi qism magnitga yopishadigan temir ekanini yozib qo‘ying va nega bu yerda alyuminiy ishlamasligini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Havo o‘zaksiz g‘altak ichida B₀ = 5 mT. Ichiga μ = 200 bo‘lgan ferromagnit o‘zak kiritildi: B = μ·B₀ = 200·5 mT = 1000 mT = 1 T. Maydon o‘zgarishi ΔB = B – B₀ = 995 mT.
Tok o‘zgarmay qolganda g‘altakdagi induksiya 40 mT dan 0,6 T gacha ortdi. μ = B/B₀ = 600/40 = 15. μ birdan ancha katta, shuning uchun modda ferromagnetikdir (kuchsiz qotishma); paramagnetiklarda esa μ birdan juda oz farq qiladi.
Sinfda faoliyat

Uyda xavfsiz tajriba: doimiy magnit bilan turli buyumlarni (po‘lat qog‘oz skrepkasi, mis tanga, alyuminiy folga, plastik) tekshiring va jadval tuzing: qaysilari tortiladi? Magnitni kartalar, telefon va yurak stimulyatori kabi tibbiy asboblardan uzoq tuting; mayda magnitlarni kichik bolalar yutib yubormasligi uchun yig‘ib qo‘ying.

Mashq
1
Magnit singdiruvchanlikning fizik ma’nosi nima?
2
B₀ = 4 mT, μ = 250. G‘altak ichidagi B necha mT?
3
B₀ = 8 mT, B = 1,2 T. μ nimaga teng?
4
Nima uchun transformator va elektromagnit o‘zaklari ferromagnit materialdan yasaladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →