☰ Mundarija · Fizika

Moddalarning magnit xossalari

Darslar 9 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
9

Moddalarning magnit xossalari

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadModdalarning magnit xossalarini (diamagnetik, paramagnetik, ferromagnetik) magnit singdiruvchanlik μ = B/B₀ orqali farqlash va texnikada qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
magnetik · magnetic materialmagnit singdiruvchanlik · relative permeabilitydiamagnetik · diamagnetferromagnetik · ferromagnet
Tushuntirish

Magnit maydonga kiritilganda magnitlanadigan moddalar magnetiklar deyiladi. Magnetik ichidagi maydon induksiyasi B = μ·B₀ bo‘ladi, bunda B₀ — vakuumdagi (modda yo‘q holdagi) induksiya, μ = B/B₀ esa muhitning magnit singdiruvchanligi; u moddaning maydonni necha marta o‘zgartirishini ko‘rsatadi. Diamagnetiklarda μ < 1 (oltin, kumush, mis, rux, ba’zi gazlar): ular maydonni biroz susaytiradi va maydondan itariladi. Paramagnetiklarda μ biroz birdan katta (platina, alyuminiy, xrom, marganes, kislorod): maydonni qisman kuchaytiradi. Ferromagnetiklarda μ ≫ 1 (temir, nikel, kobalt va ba’zi qotishmalar): maydonni yuzlab marta kuchaytiradi va unga kuchli tortiladi; ularning μ qiymati o‘zgarmas emas, maydonga bog‘liq. Ferromagnit o‘zaklar transformator, generator, elektrodvigatel va elektromagnitlarda ishlatiladi; maxsus qotishmalardan doimiy magnitlar yasaladi. Ferromagnetik xossalar ma’lum haroratdan (Kyuri nuqtasidan) yuqorida yo‘qoladi.

Namunalar
Havo o‘zaksiz g‘altak ichida B₀ = 5 mT. Ichiga μ = 200 bo‘lgan ferromagnit o‘zak kiritildi: B = μ·B₀ = 200·5 mT = 1000 mT = 1 T. Maydon o‘zgarishi ΔB = B – B₀ = 995 mT.
Tok o‘zgarmay qolganda g‘altakdagi induksiya 40 mT dan 0,6 T gacha ortdi. μ = B/B₀ = 600/40 = 15. μ birdan ancha katta, shuning uchun modda ferromagnetikdir (kuchsiz qotishma); paramagnetiklarda esa μ birdan juda oz farq qiladi.
Sinfda faoliyat

Uyda xavfsiz tajriba: doimiy magnit bilan turli buyumlarni (po‘lat qog‘oz skrepkasi, mis tanga, alyuminiy folga, plastik) tekshiring va jadval tuzing: qaysilari tortiladi? Magnitni kartalar, telefon va yurak stimulyatori kabi tibbiy asboblardan uzoq tuting; mayda magnitlarni kichik bolalar yutib yubormasligi uchun yig‘ib qo‘ying.

Mashq
1
Magnit singdiruvchanlikning fizik ma’nosi nima?
2
B₀ = 4 mT, μ = 250. G‘altak ichidagi B necha mT?
3
B₀ = 8 mT, B = 1,2 T. μ nimaga teng?
4
Nima uchun transformator va elektromagnit o‘zaklari ferromagnit materialdan yasaladi?