Moddalarning magnit xossalari
Magnit maydonga kiritilganda magnitlanadigan moddalar magnetiklar deyiladi. Magnetik ichidagi maydon induksiyasi B = μ·B₀ bo‘ladi, bunda B₀ — vakuumdagi (modda yo‘q holdagi) induksiya, μ = B/B₀ esa muhitning magnit singdiruvchanligi; u moddaning maydonni necha marta o‘zgartirishini ko‘rsatadi. Diamagnetiklarda μ < 1 (oltin, kumush, mis, rux, ba’zi gazlar): ular maydonni biroz susaytiradi va maydondan itariladi. Paramagnetiklarda μ biroz birdan katta (platina, alyuminiy, xrom, marganes, kislorod): maydonni qisman kuchaytiradi. Ferromagnetiklarda μ ≫ 1 (temir, nikel, kobalt va ba’zi qotishmalar): maydonni yuzlab marta kuchaytiradi va unga kuchli tortiladi; ularning μ qiymati o‘zgarmas emas, maydonga bog‘liq. Ferromagnit o‘zaklar transformator, generator, elektrodvigatel va elektromagnitlarda ishlatiladi; maxsus qotishmalardan doimiy magnitlar yasaladi. Ferromagnetik xossalar ma’lum haroratdan (Kyuri nuqtasidan) yuqorida yo‘qoladi.
| Magnetik | μ | Misollar |
|---|---|---|
| Diamagnetik | μ < 1 | oltin, kumush, mis, rux |
| Paramagnetik | μ ≳ 1 | alyuminiy, platina |
| Ferromagnetik | μ ≫ 1 | temir, nikel, kobalt |
Transformator o‘zagi temir qotishmasidan yasaladi, chunki ferromagnitning μ si juda katta. Havoda g‘altak B₀ = 1 mT maydon bersa, μ ≈ 1000 bo‘lgan o‘zak bilan B = μB₀ ≈ 1 T bo‘ladi. Aslida μ doimiy emas: maydon taxminan 2 T ga yaqinlashganda o‘zak to‘yinadi va qo‘shimcha kuchayish to‘xtaydi.
Metall chiqindilarni saralovchi muhandislar magnit ajratgichlar bilan po‘latni mis va alyuminiydan ajratadi, transformator va motor loyihachilari o‘zak materialini tanlaydi, arxeologlar magnitometr bilan ko‘milgan buyumlarni qidiradi.
Uyda yoki maktabda magnit biror narsani ushlab turgan uchta joyni toping (masalan, muzlatkich eshigi zichlagichi, qalamdon yopqichi, shkaf qulfi). Qaysi qism magnit va qaysi qism magnitga yopishadigan temir ekanini yozib qo‘ying va nega bu yerda alyuminiy ishlamasligini o‘ylab ko‘ring.
Uyda xavfsiz tajriba: doimiy magnit bilan turli buyumlarni (po‘lat qog‘oz skrepkasi, mis tanga, alyuminiy folga, plastik) tekshiring va jadval tuzing: qaysilari tortiladi? Magnitni kartalar, telefon va yurak stimulyatori kabi tibbiy asboblardan uzoq tuting; mayda magnitlarni kichik bolalar yutib yubormasligi uchun yig‘ib qo‘ying.